09.09.2026

Milliy valyutaning barqarorligi har qanday davlat iqtisodiy siyosatining markaziy vazifalaridan biri hisoblanadi. Valyuta kursi nafaqat tashqi iqtisodiy faoliyat samaradorligini, balki ichki narxlar darajasini, aholi jamgʻarmalarining real qiymatini va investitsion muhitning jozibadorligini belgilaydi. Shu bois soʻm kursining shakllanish qonuniyatlarini oʻrganish milliy iqtisodiyot uchun dolzarb ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi.

Iqtisodiy nazariyada valyuta barqarorligi kursning oʻzgarmasligi sifatida emas, balki uning fundamental iqtisodiy omillarga muvofiq, keskin va kutilmagan tebranishlarsiz shakllanishi sifatida talqin etiladi. Oʻzbekiston Respublikasi 2017-yildan boshlab erkin suzuvchi valyuta kursi rejimiga oʻtgan boʻlib, ushbu rejimda Markaziy bank kursning muayyan darajasini maqsad qilib belgilamaydi, balki narxlar barqarorligini taʼminlashga qaratilgan inflyatsion targetlashtirish siyosatini amalga oshiradi.

Milliy valyuta kursi dinamikasi

2025-yil valyuta bozori uchun burilish davri boʻldi. Yilning fevral oyi oʻrtalarida dollarning rasmiy kursi 13 004 soʻmni tashkil etib, mamlakat tarixidagi eng yuqori koʻrsatkich qayd etildi. Keyingi oylarda esa tendensiya teskari yoʻnalishga oʻzgardi va yil yakuniga kelib kurs 12 025,33 soʻmgacha pasaydi. Natijada 2025-yil davomida soʻm dollarga nisbatan 879,6 soʻmga yoki 6,8 foizga mustahkamlandi.

2026-yilda mazkur tendensiya davom etdi. Yil boshida kurs qisqa muddatli oʻsish koʻrsatib, 12-yanvarda 12 131,55 soʻmni tashkil etgan boʻlsa, aprel oyi yakunida 11 974,79 soʻmgacha pasaydi. Iyun oyida kurs 12 060,84 soʻmgacha tiklandi, ammo yozning ikkinchi yarmidan boshlab milliy valyutaning mustahkamlanishi qayta kuzatildi: 5-avgustda kurs 11 886,72 soʻmni, 25-avgustda esa 11 778,52 soʻmni tashkil etib, 2023-yil avgustidagi devalvatsiyadan keyingi eng quyi darajaga tushdi. Sentabr boshida kurs biroz tiklandi: 9-sentabr uchun belgilangan rasmiy kurs 11 813,21 soʻmni tashkil etdi.

Shunday qilib, 2026-yilning toʻqqiz oyi davomida soʻm dollarga nisbatan qoʻshimcha ravishda qariyb 1,8 foizga mustahkamlandi. Mazkur koʻrsatkich prognozlarda koʻzda tutilgan darajadan ijobiy tomonga farq qilmoqda: 2026-yilgi Davlat byudjeti hisob-kitoblarida dollarning oʻrtacha yillik kursi 12 350 soʻm, xalqaro tashkilotlar prognozlarida esa 12 592–12 800 soʻm darajasida belgilangan edi. Amalda oʻrtacha kurs 12 000 soʻm atrofida shakllanmoqda.

1-chizma. AQSh dollarining soʻmga nisbatan rasmiy kursi dinamikasi (2025-yil yanvar – 2026-yil sentabr). Manba: Markaziy bank maʼlumotlari asosida muallif tomonidan tuzilgan.

1-chizma maʼlumotlari kurs harakatining bir tomonlama emasligini, tahlil qilinayotgan davrda ham oʻsish, ham pasayish bosqichlari kuzatilganini koʻrsatadi. Shu bilan birga, 2026-yildagi tebranishlar taxminan 350 soʻmlik, yaʼni 3 foizlik tor oraliqda kechdi. Kunlik keskin sakrashlarning yoʻqligi va tebranishlarning prognoz qilinadigan doirada shakllanishi valyuta bozori barqarorligining asosiy mezoni hisoblanadi.

Inflyatsiya jarayonlari va narxlar barqarorligi

Milliy valyutaning ichki qiymati uning sotib olish qobiliyati bilan oʻlchanadi. 2024-yil yakunida yillik inflyatsiya 9,8 foizni tashkil etgan boʻlsa, 2025-yilda ushbu koʻrsatkich 7,3 foizgacha pasaydi. 2026-yilda pasayish davom etdi: mart oyida 7,1 foiz, aprel oyida 7,0 foiz, may oyida esa 5,5 foiz — 2017-yildan buyon eng past daraja qayd etildi. Yozda 2025-yilning mavsumiy deflyatsiyasi statistik bazadan chiqishi hisobiga koʻrsatkich biroz tiklanib, iyul oyida 6,4 foizni tashkil etdi. Avgust yakunlariga koʻra yillik inflyatsiya 6,2 foizga tushdi va 2025-yilning shu davridagi 8,8 foizga nisbatan 2,6 foiz bandiga pasaydi.

Oylik koʻrsatkichlar tahlili ham ijobiy tendensiyani tasdiqlaydi: avgust oyida isteʼmol narxlari 0,2 foizga oshdi (2025-yilning shu oyida — 0,4 foiz), iyul oyida esa meva-sabzavot mahsulotlarining mavsumiy arzonlashuvi hisobiga 0,1 foiz miqdorida deflyatsiya kuzatildi. Yil boshidan buyon narxlar 3,4 foizga oshgan boʻlsa, oʻtgan yilning mos davrida bu koʻrsatkich 4,5 foizni tashkil etgan edi.

Eng sezilarli ijobiy oʻzgarish xizmatlar sohasida qayd etildi: 2025-yil avgustida xizmatlar narxining yillik oʻsishi 16,2 foizni tashkil etgan boʻlsa, 2026-yil avgustida u 6,4 foizgacha pasaydi. Mazkur dinamika, asosan, energetika tariflari islohotining birlamchi taʼsiri statistik bazadan chiqib ketishi bilan izohlanadi.

2-chizma. Oʻzbekistonda yillik inflyatsiya darajasi dinamikasi va maqsadli koʻrsatkich. Manba: Milliy statistika qoʻmitasi va Markaziy bank maʼlumotlari asosida muallif tomonidan tuzilgan.

Markaziy bank 2025-yil mart oyidan buyon asosiy stavkani yillik 14 foiz darajasida saqlab kelmoqda va inflyatsiyaning 5 foizlik oʻrta muddatli maqsadiga izchil amal qilmoqda. Qatʼiy pul-kredit sharoitlarining eng muhim natijasi musbat real foiz stavkalarining shakllanishi hisoblanadi. Depozitlar boʻyicha real stavkalarning ijobiy boʻlishi xoʻjalik yurituvchi subyektlar va aholining jamgʻarmalarini milliy valyutada saqlashga boʻlgan moyilligini kuchaytiradi, bu esa iqtisodiyotda dollarlashuv darajasining pasayishiga va valyuta bozori barqarorligining mustahkamlanishiga xizmat qiladi.

Asosiy makroiqtisodiy koʻrsatkichlarning qiyosiy tahlili

Tahlil qilinayotgan davrdagi asosiy makroiqtisodiy koʻrsatkichlar 1-jadvalda jamlangan.

1-jadval. Oʻzbekiston Respublikasining asosiy makroiqtisodiy koʻrsatkichlari, 2024–2026-yillar

Manba: Milliy statistika qoʻmitasi, Markaziy bank hamda Iqtisodiyot va moliya vazirligi maʼlumotlari asosida muallif tomonidan tuzilgan.

Jadval maʼlumotlari tahlili shuni koʻrsatadiki, Oʻzbekiston iqtisodiyotida iqtisodiy oʻsish surʼatlarining tezlashuvi bir vaqtning oʻzida inflyatsiyaning pasayishi va milliy valyutaning mustahkamlanishi bilan kechmoqda. Iqtisodiy nazariyaga koʻra, jadal oʻsish odatda narxlarning oshishiga bosim oʻtkazadi, biroq tahlil qilinayotgan davrda taklif tomonining kengayishi va qatʼiy pul-kredit sharoitlari mazkur bosimni muvozanatlashtirgan.

2025-yilda yalpi ichki mahsulotning real oʻsishi 7,7 foizni tashkil etib, 2021-yildan buyon eng yuqori darajaga yetdi. YaIM hajmi birinchi marta 145 milliard dollardan, tashqi savdo aylanmasi esa 80 milliard dollardan oshdi. 2026-yilning birinchi choragida iqtisodiy oʻsish 8,7 foizni, birinchi yarim yillik yakunlariga koʻra 8,5 foizni tashkil etdi; yil yakuni boʻyicha 7,5–8 foizlik oʻsish prognoz qilinmoqda.

Milliy valyuta barqarorligini taʼminlovchi omillar

Tadqiqot natijalari soʻm kursining ikki yil ketma-ket mustahkamlanishi bir qator omillarning birgalikdagi taʼsiri natijasi ekanligini koʻrsatdi.

• Oltin-valyuta zaxiralarining oʻsishi. 2025-yil davomida rasmiy zaxira aktivlari 41,18 milliard dollardan 66,31 milliard dollargacha, yaʼni qariyb 61 foizga oshdi. 2026-yil 1-sentabr holatiga xalqaro zaxira aktivlari 72,13 milliard dollarni tashkil etib, bir oy ichida 7,78 milliard dollarga (12,1 foizga) koʻpaydi — bu 2026-yil fevralidan buyon eng yuqori koʻrsatkichdir. Oʻsish, asosan, zaxiradagi oltinning qayta baholanishi hisobiga taʼminlandi, shu bois zaxiralar hajmi yil davomida sezilarli tebranib turdi. Zaxiradagi oltinning qiymati 64,92 milliard dollarga yetdi, fizik hajmi esa 14,11 million troya unsiyasini (taxminan 438,8 tonna) tashkil etdi.
• Jahon bozorida oltin narxining yuqori darajada saqlanishi. Qimmatbaho metall kotirovkalarining oʻsishi eksport tushumlarini hamda zaxiralarning qiymatini bir vaqtda oshirmoqda.
• Xorijdan pul oʻtkazmalarining barqaror oqimi. 2026-yilning birinchi yarmida respublikaga 9,3 milliard dollar miqdorida pul oʻtkazmalari kelib tushdi, bu ichki valyuta bozorida taklifning muhim manbasi hisoblanadi.
• Izchil pul-kredit siyosati. Asosiy stavkaning 14 foiz darajasida saqlanishi va inflyatsion targetlashtirish rejimiga sodiqlik bozor ishtirokchilarining inflyatsion kutilmalarini barqarorlashtirmoqda.
• Fiskal intizom. Konsolidatsiyalashgan byudjet taqchilligini yalpi ichki mahsulotga nisbatan 3 foiz darajasida ushlab turish maqsadi hamda davlat qarzining boshqarilishi mumkin boʻlgan darajada qolishi makroiqtisodiy muvozanatni qoʻllab-quvvatlamoqda.
• Valyuta bozori infratuzilmasining rivojlanishi. Kursning erkin shakllanishi darajasi kengaytirilgani, market-meykerlik institutining rivojlantirilishi va valyuta xatarlarini xedjirlash mexanizmlarining joriy etilishi bozorning likvidligini oshirmoqda.

Oʻrta muddatli istiqbol va prognozlar

Markaziy bankning “Pul-kredit siyosatining 2026-yil va 2027–2028-yillar davriga moʻljallangan asosiy yoʻnalishlari” hujjatiga muvofiq, umumiy inflyatsiya 2026-yil yakunida 7 foizdan past darajada shakllanib, 2027-yilda 5 foizlik maqsadli koʻrsatkichga yaqinlashishi va 2028-yildan boshlab shu daraja atrofida barqarorlashishi kutilmoqda. Bu narxlar barqarorligi rejimiga toʻliq oʻtishni anglatadi.

Valyuta kursi boʻyicha prognozlar ham ijobiy. Fiskal strategiya parametrlariga asoslangan hisob-kitoblarga koʻra, 2026-yilda dollarning oʻrtacha yillik kursi 11 987 soʻm atrofida shakllanishi, keyingi yillarda esa yillik oʻzgarish 1–3 foizlik tor doirada kechishi taxmin qilinmoqda. Kursning bunday bashorat qilinadigan dinamikasi xoʻjalik yurituvchi subyektlar uchun uzoq muddatli investitsion qarorlar qabul qilish imkoniyatini kengaytiradi.

Iqtisodiy oʻsish boʻyicha istiqbollar ham yaxshilanmoqda. Hozirgi baholarga koʻra iqtisodiyotning salohiyatli oʻsish surʼati 6–7 foizni tashkil etadi, biroq joriy yil natijalari asosida ushbu baho yuqori tomonga qayta koʻrib chiqilishi ehtimoli mavjud. Investitsion faollikning yuqoriligi, infratuzilma dasturlarining jadallashtirilishi hamda sanoat, qurilish va xizmat koʻrsatish sohalaridagi oʻsish buning asosiy shartlari hisoblanadi.

Oʻrta muddatli istiqbolda inflyatsiyani past va barqaror darajada ushlab turish raqobatni kuchaytirish, savdo ochiqligini oshirish, energetika xavfsizligini taʼminlash, infratuzilma va moliya sektorini takomillashtirish boʻyicha tarkibiy islohotlarni davom ettirishni taqozo etadi.

Hududiy jihat: Buxoro viloyati misolida

Makroiqtisodiy barqarorlik respublika miqyosidagi umumlashtirilgan koʻrsatkichlar bilan cheklanmaydi, uning samarasi hududlar darajasida namoyon boʻladi. 2026-yil avgust oyi yakunlariga koʻra Buxoro viloyatida yillik inflyatsiya 5,7 foizni tashkil etdi, bu respublika boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkichdan (6,2 foiz) past boʻlib, viloyatni eng past inflyatsiya darajasiga ega hududlar qatoriga kiritadi. Qiyoslash uchun: eng yuqori yillik inflyatsiya Toshkent shahrida — 6,8 foiz, Fargʻona viloyatida 6,6 foiz, Andijon viloyatida 6,5 foiz qayd etilgan. Oylik hisobda viloyatda narxlar 0,2 foizga oshgan.

Mazkur natija viloyatda oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishning rivojlanganligi, ichki isteʼmol bozorining toʻyinganligi va savdo-logistika zanjirlarining barqaror faoliyati bilan izohlanadi. Erishilgan darajani mustahkamlash maqsadida kelgusida ichki bozorda raqobat muhitini kuchaytirish, qishloq xoʻjaligi va oziq-ovqat sanoati loyihalarini moliyalashtirishni kengaytirish, sovutkichli omborxonalar va logistika infratuzilmasini rivojlantirish, shuningdek aholi hamda tadbirkorlar oʻrtasida moliyaviy savodxonlikni oshirish yoʻnalishlariga ustuvor eʼtibor qaratish maqsadga muvofiq.

Xulosa va takliflar

Tahlil natijalari 2024–2026-yillarda milliy valyuta uchun sifat jihatidan yangi bosqich boshlanganini koʻrsatadi. Soʻm ketma-ket ikki yil davomida dollarga nisbatan mustahkamlandi, yillik inflyatsiya 6,2 foizgacha pasaydi, oltin-valyuta zaxiralari 72 milliard dollardan oshdi, iqtisodiy oʻsish esa 8 foiz atrofida saqlanib qolmoqda. Erishilgan natijalar erkin suzuvchi kurs rejimi, inflyatsion targetlashtirish va fiskal intizomning uzviy birligi samarasi hisoblanadi.

Tahlil asosida quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin:

• inflyatsiyani 2027-yilga qadar 5 foizlik maqsadli darajaga yetkazish uchun pul-kredit sharoitlarining zarur qatʼiylik darajasini saqlab qolish;
• eksport tarkibini diversifikatsiya qilish, qayta ishlash sanoati, xizmatlar va turizm sohalarini rivojlantirish orqali valyuta tushumlarining barqaror manbalarini kengaytirish;
• rasmiy statistika va pul-kredit qarorlarini keng jamoatchilikka sodda hamda tushunarli shaklda muntazam yetkazish orqali inflyatsion kutilmalarni boshqarish samaradorligini oshirish;
• hududlarda ichki bozorni toʻyintirish, raqobat muhitini rivojlantirish va logistika infratuzilmasini takomillashtirish orqali narxlar barqarorligini mahalliy darajada mustahkamlash;
• jamgʻarmalarni milliy valyutada saqlashning iqtisodiy afzalliklarini keng targʻib qilish orqali iqtisodiyotda dollarlashuv darajasini yanada pasaytirish.

Xulosa qilib aytganda, milliy valyuta barqarorligini taʼminlash faqat Markaziy bank faoliyati bilan cheklanmaydi. U davlat boshqaruvi organlari, tadbirkorlik subyektlari va aholining iqtisodiy xulq-atvori bilan uzviy bogʻliq boʻlgan kompleks natija hisoblanadi.

 

Xamidov Obidjon Xafizovich

Buxoro davlat universiteti rektori,

iqtisod fanlari doktori, professor