09.09.2026

QUTLUG‘ SANALAR VA QO‘SHALOQ TO‘YLAR MUBORAK!

Shu kunlarda Buxoro davlat universiteti jamoasi ikkita qutlug‘ sana: O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining 35 yilligini va o‘zining oliygoh sifatida tashkil etilganligining 96 yilligini qo‘shaloq bayram sifatida keng ko‘lamda va yuqori saviyada nishonlamoqda.

BuxDU jamoasi «Yagona Vatan, yagona xalq bo‘lib, yangi hayot va kelajak yaratamiz!» bosh g‘oyasi ostida ushbu tarixiy sanalarni faqatgina bayram sifatida nishonlab qolmasdan, balki talim sifatini oshirish, ilm-fanni rivojlantirish va raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali Yangi O‘zbekiston taraqqiyotiga o‘z hissasini qo‘shishda davom etmoqda.

Yangi marralar sari dadil odimlayotgan Yangi O‘zbekiston bag‘ridagi  Buxoroyi Sharifning manaviy-marifiy, ijtimoiy-iqtisodiy hayotida o‘zining munosib hissasini qo‘shib kelayotgan Buxoro davlat universiteti tabarruk 96 yoshni qarshiladi. Universitet tarixini bilish, oliygohning tamal toshini qo‘ygan, uning nomini jahonga mashhur qilgan, ilmi, kasbi, faoliyati bilan universitet shoniga-shon qo‘shgan ko‘plab insonlarning hayot yo‘lini o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Zero, umrini muqaddas ilm dargohi bilan bir umrga bog‘lagan ustozlarning ilmiy-ijodiy, pedagogik yo‘li,  yosh avlod kamoloti uchun ibrat maktabidir.    

Har yili oliygohimizga juda ko‘plab yoshlar talabalikka qabul qilinadi. Ularga Buxoro davlat universitetining tarixi, ilk paydo bo‘lgan vaqti, qanday nomlar bilan atalgani juda qiziq, albatta. Zero, o‘zi ishlayotgan va tahsil olayotgan ilm maskanining tarixini bilish va u bilan faxrlanish har birimiz uchun ham qarz, ham farzdir. Universitet tarixi muzeyining tashkil qilinishidan ko‘zlangan maqsadlardan biri ham shu aslida. Deyarlik  bir asr vaqt davomida oliygohni boshqargan rektorlar, umrini yosh avlodga marifat ulashishga sarflagan olimlar, professor-o‘qituvchilar surati va ular haqidagi malumotlar bilan tanishgan, muzeyga kelgan har bir inson, tarix qariga tushib qolganday bo‘ladi go‘yo...

Buxorodagi ilk oliygoh tarixini batafsil yoritish uchun nafaqat muzey malumotlari, balki bir qator arxiv hujjatlari va noyob suratlar ham xizmat qiladi. Buxoro okrugi maorif bo‘limi (okrONO) boshlig‘i Vaxabovning O‘zSSR Maorif xalq komissariati (Narkompros)ga yozgan malumotiga qaraganda, 1930 yil 14 aprelda bo‘lib o‘tgan Madaniyat va maorif (Kultpros) kollegiyasi yig‘ilishida, Maorif XKS rejasi bo‘yicha davlat byudjeti hisobidan Buxoro okrugida Buxoro Oliy (o‘sha vaqtdagi imlo qoidalariga asosan “aliy”) pedagogika instituti va 6 ta texnikum: to‘qimachilik, ipakchilik, meditsina, tojik pedagogika texnikumi, zootexnikum va paxtachilik texnikumi ochilishi haqida qaror qabul qilingan. 1930 yil may oyida, 3-o‘lka partiya konferentsiyasida, Buxoroda pedagog kadrlarni qayta tayyorlash masalasi ham ko‘rib chiqilgan edi. 

Buxoro viloyat davlat arxividagi hujjatlar ham 1930 yilda ilk bora o‘quv yiliga tayyorgarlik ishlari olib borilayotganligini tasdiqlaydi. Jumladan, 1930 yil 4 aprelda Buxoro OkrONO (okrug xalq maorifi) shahar sovetiga Buxoro aliy pedagogika institutining yotoqxonasi uchun bino so‘rab murojaat qiladi. Bunga javoban, Buxkomstaris  Nodir Devonbegi madrasasi 1930 yil 1 sentyabrdan ijarachilardan bo‘shatilishi, undan yotoqxona sifatida foydalanilishi mumkinligi xaqida malumot beradi. Ushbu hujjatlar ham Buxoroda yangi institut ochilishiga tayyorgarlik ishlari boshlanganligidan dalolat beradi.

O‘zRes MDAning 94-fondi Narkompros (O‘zSSR Maorif XKS) hujjatlarini o‘zida jamlagan bo‘lib, ulardan birida Buxoro Oliy pedagogika institutiga 1930 yil kuzida qabul rejasi bo‘yicha 105 nafar talaba o‘rniga 64 ta talaba qabul qilinganligi qayd etilgan. Shuningdek, Maorif XKS O‘zbekistonda o‘quv dargohlari nomlari keltirilgan ro‘yxatda 1929-30 o‘quv yilida Buxoroda hali oliygoh ochilmaganligi, 1930-1931 o‘quv yilda ochilishi rejalashtirilganligini bilib olsa bo‘ladi.

O‘zSSR Maorif XKS kollegiyasining 1930 yil 2 iyundagi yig‘ilishida oliy o‘quv yurtlari, jumladan, Buxoro oliy pedagogika institutiga qabul jarayonida tavsiyanoma bilan keladiganlarga alohida etibor qaratilishi takidlanadi.

O‘zSSR MIQ ning 1930 yil 17 iyuldagi yig‘ilishida O‘zSSR Maorif XKS 1929-1930 o‘quv yili yakunlari va 1930-1931 o‘quv yiliga tayyorgarlik ishlari haqida mashhur shoir va adib Botu maruzasiga ko‘ra, Buxorodagi ilk  oliygoh dastlab maktab o‘qituvchilari tayyorlashga ixtisoslashgan bo‘lgan.

2016 yilda BuxDUning 85 yillik yubileyi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasi Milliy arxiv fondi va Buxoro viloyat davlat arxivi fondlarida biz tomonimizdan olib borilgan izlanishlar natijasida, ilk marotaba Buxoro aliy pedagogika instituti tashkil etilganligi to‘g‘risidagi muhim hujjatning asli topilib, uning nusxasi BuxDU tarixi muzeyiga taqdim etildi.

Shunisi diqqatga sazovorki, deyarli bir asr davomida izlangan ushbu  hujjat nomi yuqorida zikr etilgan davlat arxivlari fondlaridan emas, balki, BAPI (Buxoro aliy pedagogika instituti) birinchi direktori Karimjon Vahabovning shaxsiy fondidan topildi. Buxoro tasviriy sanat muzeyidan topilgan ushbu hujjatning qimmati shundaki, unda 1930 yil 9 sentyabr sanasi qayd etilgan. Aynan shuning uchun ham har yili 9 sentyabr –BuxDU tashkil topgan kun sifatida nishonlanib kelinmoqda.

Sfragistik (muhrshunoslik) tadqiqoti shuni ko‘rsatadiki, hujjatlar ostidagi muhrlarda institutning asl nomi - Buxoro Oliy pedagogika instituti (Buxarskiy visshiy pedagogicheskiy institut - BVPI) deb qayd etilgan.

Bundan tashqari, Buxoro tasviriy sanat muzeyidan Buxoro Oliy pedagogika institutining birinchi direktori Karimjon Vahobovning shaxsiy fondi eksponatlari orasidan 1930 yil 7 noyabrda mazkur oliygohning tantanali ochilish kuni tasvirga tushirilgan surat ham topildi.

Buxoro oliy pedagogika institutining ochilish marosi.

1930 yil 7 noyabr.

Suratda institutning birinchi direktori, institut nomi va dastlabki o‘qituvchilar tarkibi, qolaversa, Ark qo‘rg‘oni yon tomonida joylashgan birinchi o‘quv binosi (hozirgi 6-son maktab) haqida qimmatli malumotlarni olish mumkin. Ushbu tarixiy suratda ilgari Buxoro okrugi maorif bo‘limining boshlig‘i lavozimida faoliyat ko‘rsatgan, oliygohni tashkil etgan, 1930 yilda Buxoro Oliy Pedagogika institutining birinchi direktori etib tayinlangan Karimjon Vahobov (birinchi qator o‘ngdan beshinchi) ham bordir.

Karimjon Vahobov (1902-1959)

Buxoro Oliy Pedagogika institutining birinchi direktori

O‘zSSR Maorif XKS hisobotlarida Buxoro Oliy pedagogika institutiga 1930 yil kuzida jami 64 ta talaba, shundan 49 ta yigit va 15 ta qiz talabalikka qabul qilinganligi qayd etilgan. O‘qish muddati 3 yil bo‘lgan. 1933 yilda Buxoro Oliy pedagogika institutini 35 kishi tugatgan.

Buxoro oliy pedagogika institutining birinchi bitiruvchilari. 1933 yil

1930-31 o‘quv yilida hali fakultetlar o‘rnida bo‘limlar tashkil etilgan edi. 1930 yilda Ijtimoiy-adabiy va Ximiya-biologiya bo‘limlari faoliyat ko‘rsatgan bo‘lsa, 1931 yil Agrar-pedagogika va 1932 yilda Fizika-texnika bo‘limlari ham faoliyat ko‘rsata boshlagan. 1931 yil 1 yanvar holatida Ijtimoiy – adabiy bo‘limda – 27 ta, Ximiya-biologiya bo‘limida 26 ta, jami 53 talaba tahsil olgan. 1931 yil Agrar-pedagogika bo‘limida – 40 ta, 1932 yilda Fizika-texnika bo‘limida 16 talaba tahsil olgan. Talabalarga dastlab Ioaganson, Dmitriev, Kojin, Kamenko, Rudnyanskiy, Sharif-zoda, Rahimiy, Said-Ahmadiy, Sitnikov kabi professor-o‘qituvchilar saboq   berishgan. Talabalar rus tilini yaxshi bilmaganligi uchun tarjimon-assistentlar ham ishga qabul qilingan.

Shu yilning o‘zida Buxoro va Kogonda institutning kechki kurslar ham tashkil etilgan. oliy o‘quv yurtida tayyorlov kurslariga ham katta etibor qaratilgan. Masalan, ishchilar uchun bir yillik, pedagoglar uchun ikki yillik va boshqa bir necha qisqa tayyorlov kurslari shular jumlasidandir.

1932 yil oxirlariga kelib Buxoro Oliy pedagogika institutida 7 ta: Ximiya; Biologiya; Fizika; Matematika; Tarix; Iqtisodiyot; Adabiyot kabi yangi bo‘limlar tashkil etilishi rejalashtirilgan. Buxoro Oliy pedagogika instituti huzurida ikki yillik filial – Xorazm pedagog kadrlar tayyorlash instituti faoliyat ko‘rsatgan bo‘lib, unga koraqalpoqlik talabalar ham o‘qishga qabul qilingan.

BVDA da 1930-33 yillarda Buxoro Oliy pedagogika institutiga qabul qilingan talabalar sonining o‘sish grafigi keltirgan hujjatga ko‘ra, talabalar soni 1930 yil 64 ta, 1931 yil 180 ta, 1932 yil 246 ta, 1933 yil 211 ta bo‘lgan.

F.Xo‘jaev imzosi bilan tasdiqlangan  XKS ning muhim hujjatlaridan yana biri –1935 yil 29 martda Buxoro pedinstitutiga sobiq O‘zbekqorako‘l binosini ham doimiyga berish haqidagi qaror qabul qilgan edi.

1945 yilda Buxoro birlashgan davlat pedagogika va o‘qituvchilar institutining Qarshi filiali tashkil etilgan. 1949 yil oktyabr oyida ushbu filial negizida mustaqil o‘qituvchilar instituti, 1956 yilda Qarshi davlat pedagogika instituti tashkil etilgan.

Buxoro davlat universiteti quyidagi nomlar bilan atalgan:

1930 yilda Buxoro Oliy pedagogika instituti;

1931 yildan Fayzulla Xo‘jaev nomidagi Buxoro Oliy pedagogika instituti;

1933 yildan Fayzulla Xo‘jaev nomidagi Buxoro Davlat pedagogika instituti;

1937 yildan Sergo Orjonikidze nomidagi Buxoro Davlat pedagogika instituti;

1938 yildan Sergo Orjonikidze nomidagi Buxoro Davlat pedagogika va o‘qituvchilar birlashgan instituti deb yuritilgan.

1954 yildan Sergo Orjonikidze nomidagi Buxoro Davlat pedagogika instituti;

1981 yildan S.Ordjonikidze nomidagi “Hurmat belgisi” ordenli Buxoro Davlat Pedagogika instituti;

1990 yildan Fayzulla Xo‘jaev nomidagi Buxoro Davlat pedagogika instituti deb atalgan.

Mustaqilligimizning birinchi kunlaridanoq ilm maskani ravnaqiga etibor qilina boshlandi. 1992 yil 28 fevralda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “1992 yilning 15 martidan F.Xo‘jaev nomli Davlat pedagogika instituti negizida Buxoro Davlat dorilfununi ochilishi haqida”gi Farmonini elon qilingan. Demak, oliygohimiz 1992 yildan boshlab hozirgi nomiga, yani Buxoro Davlat universiteti maqomiga ega bo‘lgan edi...

Universitetda ushbu tarixiy qutlug‘ sanalar munosabati bilan bir qator muhim manaviy-marifiy tadbirlar amalga oshirilmoqda. BuxDU rektori, iqtisod fanlari doktori, professor Obidjon Xamidov universitet jamoasi, ustozlar va talaba yoshlarni mustaqillikning 35 yillik ayyomi va BuxDU ning tabarruk 96 yoshi bilan samimiy muborakbod etib, istiqlol yillarida universitetda erishilgan yutuqlarni alohida etirof etdi.

Yangi o‘quv yilining ilk kunlaridan boshlab barcha fakultetlarda mustaqillik qadri, mamlakatimizda amalga oshirilayotgan tub islohotlar hamda Yangi O‘zbekiston poydevorini barpo etishda yoshlarning roliga bag‘ishlangan «Mustaqillik soatlari» tashkil etildi.

Qo‘shaloq bayramlar munosabati bilan universitet miqyosida ko‘plab manaviy-marifiy tadbirlar: talabalar o‘rtasida Vatanni tarannum etuvchi ko‘rik-tanlovlar, sport musobaqalari va ijodiy kechalar o‘tkazilmoqda. Ularda asosiy etibor yoshlarni vatanparvarlik, milliy qadriyatlarga sodiqlik va istiqlol g‘oyalariga muhabbat ruhida tarbiyalashga qaratilgandir.

Bayram muborak bo‘lsin aziz hamkasblar va qadrli talabalar!

Azalshoh Hamrayev 
O‘zbekiston Tarixchilar jamiyati Buxoro bo‘limi raisi,
BuxDU tuzilmasidagi Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi direktori,
dotsent.