11.01.2022

Ilm, fan va texnika taraqqiyoti hozirgi kunda jadallik bilan rivojlanib borar ekan, jamiiki insonlarni turli sohalardan habardor bo‘lishga undabgina qolmay, tilshunoslikning leksik qatlamini boyitadi, shuningdek, nutqda qo‘llanilayotgan qator lisoniy birliklarni jamlab tobora kengaytiradi, kundalik hayotga hamohang bo‘lishini talab ham etadi.Inson ma’naviyatining eng buyuk mahsuli hisoblangan til ma’lum bir fikrni ifoda etuvchi vosita, qolaversa, jamiyatda yuz berayotgan barcha o‘zgarishlar tilda o‘z aksini topadi. Ma’lumki, tilshunoslik  til haqidagi, tilning ijtimoiy tabiati, vazifasi, ichki tuzilishi, tasnifi, muayyan tillarning amal qilish qonunlari, tarixiy taraqqiyoti haqidagi fan bo‘lib, uning maqsadi, vazifasi va shu kabilarga ko‘ra, tilshunoslikning umumiy tilshunoslik, strukturaviy tilshunoslik, qiyosiy-tarixiy tilshunoslik kabi bir nechta sohalar shaxsning jamiyatdagi faoliyati bilan aloqador til xususiyatlarini o‘rganadi.Tilshunoslikning eng dolzarb, o‘ta murakkab, nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadigan yo‘nalishi – terminologiya hisoblanadi. Har bir millatning turmush tarzi, o‘tmishi, tarixi, madaniyati, san’ati bir xil bo‘lmaganidek, til taraqqiyotida ham mushtarak va differensial belgilari mavjuddir. Terminologiyaning rivojlanishi, shakllanishi, taraqqiy etishi esa albatta, o‘ziga xos qonuniyatlar asnosida yuz beradi. Shuningdek, terminologiya umumxalq tilining leksikasi negizida paydo bo‘ladi, rivojlanadi hamda boyishi uchun xizmat qiladi. Hozirgi kunda tilshunoslikdagi terminologiya sohasining taraqqiy etib borishi, albatta, inson ongi tobora rivojlanib borayotgani, uning dunyoqarashi, fikri, nuqtai nazari ham takomillashib borayotganligidan daloloatdir. Buning natijasida tilshunoslikning terminologiya yo‘nalishi ham kundan-kunga taraqqiy topib, yangi so‘zlarning paydo bo‘lishi, kelib chiqishi, shakllanishi va ularning yasalishi, so‘zlarga yangi ma’nolarning yuklanishi uchun zamin yaratadi. Qolaversa, ba’zi bir kategoriyalarning leksik uyg‘unlashuvida, so‘z birikmasining semantik bir yaxlit butunligida bo‘lishi hamda boshqa turli tillardan so‘z olish va so‘z yasash uchun sabab bo‘ladi, lisonning o‘ziga hos qirralarini ochib berishda muhim ahamiyat kasb etadi.Aytish joizki, bugungi kunda bir qator maktablar – Fransiya, Germaniya, Kanada, Avstriya, Chexiya, Rossiya, O‘zbekiston – terminologiyaning tadqiqot yo‘nalishlarida muvaffaqiyatli himoya qilingan dissertasiyalar, monografik asarlar, yaratilayotgan darsliklar, o‘quv qo‘llanmalar hamda izohli lug‘atlar terminologiyaning nazariy muammolarini ishlab chiqishda ijobiy natijalarga erishmoqda. Shuningdek, hozirgi davr bilan hamnafas maxsus lug‘at va amaliy terminologiyaning rivojlanishi, qo‘llanilish qonuniyatlarini o‘rganadigan, terminlar hamda ularning muammolarini hal etish, terminologiyaning turli xususiyatlarini tahlilga tortish, terminlarni tadqiq qilish, tavsiflash, tarjima qilish, baholash, tahrirlash, yaratish, soddalashtirish, tahlil etish va ulardan to‘g‘ri, keng va o‘rinli foydalanish bo‘yicha ilmiy va amaliy ahamiyatga molik tavsiya va ko‘rsatmalar ishlab chiqadigan nazariy terminologiyani ajratib ko‘rsatish mumkin.Dunyoda ilm-ma’rifat taraqqiy etish barobarida, yangi g‘oyalar, yangi qarashlar, yangi tyerminlar paydo bo‘lib boraveradi va shu barobarida til ham taraqqiy etib boradi. Tilshunoslikda yangi terminlarning kirib kelishi esa yangi imkoniyatlarni ochadi, tillarning o‘ziga xos xususiyatlarini yorqin ifodalashga imkon yaratadi.Navbahor Kuldashova,Nemis va fransuz tillari kafedrasining tayanch doktoranti