11.01.2022

Xo‘sh, mana shu oliy ilm dargohi - Buxoro Davlat Universiteti qachon tashkil topgan edi? 1O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivining 94 fondida Maorif xalq komissarlari soveti (Narkompros) ning oliy va o‘rta bilim yurtlariga oid hujjatlari jamlangan bo‘lib, biz ular orasidan Buxoro pedagogika instituti bilan bog‘liq ma’lumotlarni izlab topdik. Bu hujjatlar orasida O‘rta Osiyo davlat loyihasi sektsiyasining 1930 yil 4 avgustidagi yig‘ilishi bayonnomasi va O‘zbekiston Respublikasi Maorif  xalq komissarlari sovetining 1930-31 o‘quv yili uchun oliy pedagogika institutlariga qabul rejasi kabi hujjatlar alohida o‘rin tutadi. Hujjatlar orasida Samarqand, Farg‘ona va Buxoroda oliy o‘quv yurtlari ochilishi aks etgan ro‘yxat ham bo‘lib, undan 160 ta talabani qabul qilishi mo‘ljallangan Buxoro oliy pedagogika instituti ham o‘rin olgan.Bundan tashqari, O‘z.SSR Maorif XKSning O‘zSSR Davlat rejasi - (Gosplan) iga bergan oliygoh va texnikumlar ro‘yxati orqali ham 1930-31 o‘quv yilida Buxoro Oliy pedagogika instituti ta’sis etilganligini bilib olish mumkin.Biz o‘z tadqiqotimiz davomida O‘z.Res. MDA 94 fondi buyruq va bayonnomalarini, O‘z.SSR Maorif XKSning yuzdan ortiq yig‘ma jildlarini ko‘zdan kechirsak-da, BAPI(Buxoro Aliy pedagogika instituti)ning tashkil etilgan aniq sanasiga duch kelmadik.1981 yilda oliygohning 50 yillik va 1990 yilda 60 yillik yubileylari nishonlangan bo‘lsada, oliygohning qachon tashkil topganligini isbotlovchi hujjat biror arxiv fondidan topilmagan. Faqatgina, Buxoro viloyat Davlat arxivining Buxoro pedagogika institutiga tegishli 532 fondida oliygohning 1930 yilda tashkil etilganligi qayd etilgan, xolos. Biroq buni isbotlovchi hujjatning o‘zi baribir topilmagan.2016 yilda BuxDUning 85 yillik yubileyi munosabati bilan biz tomonimizdan olib borilgan izlanishlar natijasida ilk marotaba ushbu muhim hujjat topilib, nusxasi BuxDU ilmiy-amaliy muzeyiga qo‘yildi.Shunisi diqqatga sazovorki, 85 yil davomida izlangan muhim hujjat na O‘z.Res.MDA, na OO‘MTV arxivi, na BuxVDAdan emas balki, birinchi direktor Karimjon Vahabovning shaxsiy fondi jamlangan Davlat badiiy me’morchilik muzey – qo‘riqxonasi tasarrufidagi Buxoro tasviriy san’at muzeyidan topildi. Ushbu hujjatning qimmati shundaki, unda oliygoh tashkil etilgan kun – 1930 yil 9 sentyabrь sanasi qayd etilgan. Shuning uchun ham 9 sentyabrni BuxDU tashkil topgan kun deb nishonlansa va bu anьanaga aylantirilsa, maqsadga muvofiq bo‘ladi.Sfragistik (muhrshunoslik) tadqiqoti shuni ko‘rsatadiki, yozilgan hujjatlar ostidagi muhrlarda institutning asl nomi - Buxoro Oliy pedagogika instituti (Buxarskiy vыsshiy pedagogicheskiy institut-BVPI) deb qayd etilgan.Bundan tashqari, Davlat badiiy me’morchilik muzey – qo‘riqxonasi tasarrufidagi Buxoro tasviriy san’at muzeyidan Buxoro Oliy pedagogika institutining birinchi direktori Karimjon Vahobovning shaxsiy fondi eksponatlari orasidan 1930 yil 7 noyabrь kuni mazkur oliygohning tantanali ochilish kuni  tasvirga tushirilgan surat ham topildi.Suratda institutning birinchi direktori, institut nomi va dastlabki o‘qituvchilar tarkibi, qolaversa, birinchi o‘quv binosi (hozirgi Buxoro shahridagi 6-son maktab) haqida qimmatli ma’lumotlarni olish mumkin. Suratda ilgari Buxoro okrugi maorif bo‘limining boshlig‘i lavozimida faoliyat ko‘rsatgan, oliygohni tashkil etishda jonbozlik ko‘rsatgan, 1930 yilda Buxoro Oliy Pedagogika institutining birinchi direktori etib tayinlangan Karimjon Vahobov ham bor (birinchi qator o‘ngdan to‘rtinchi).Buxoro Oliy Pedagogika institutining birinchi direktori Karimjon Vahobov (1902-1959)O‘zSSR Maorif XKS hisobotlarida Buxoro Oliy pedagogika institutiga 1930 yil kuzida jami 64 ta talaba, shundan 49 ta yigit va 15 ta qizlar talabalikka qabul qilinganligi qayd etilgan. O‘qish muddati 3 yil bo‘lgan. 1933 yili Buxoro Oliy pedagogika institutini 35 kishi tugatgan.Buxoro oliy pedagogika institutining birinchi bitiruvchilari. 1933 yil 1932 yil oxirlariga kelib Buxoro Oliy pedagogika institutida 7 ta:  Ximiya;  Biologiya; Fizika; Matematika; Tarix; Iqtisodiyot; Adabiyot kabi yangi bo‘limlar tashkil etilgan. Buxoro Oliy pedagogika instituti huzurida ikki yillik filial - Xorazm pedagog kadrlar tayyorlash instituti faoliyat ko‘rsatgan bo‘lib, unga koraqolpoqlik talabalar ham o‘qishga qabul qilingan.Buxoro viloyat davlat arxivida 1930-33 yillarda Buxoro Oliy pedagogika instituti qabul qilingan talabalar sonining o‘sishi grafigi keltirgan hujjatga ko‘ra 1930 yil – 56 ta, 1931 yil – 180 ta, 1932 yil – 246 ta, 1933 yil – 211 taga ko‘payganligini ko‘rish mumkin.BuxDU ning  daslabki nomlariga ham to‘xtalib o‘tsak. 1930 yilda Buxoro oliy pedagogika instituti deb atalgan bo‘lsa, 1931 yildan Fayzulla Xo‘jaev nomidagi Buxoro oliy pedagogika instituti; 1933 yildan Fayzulla Xo‘jaev nomidagi Buxoro Davlat pedagogika instituti; 1937 yildan Sergo Orjonikidze nomidagi Buxoro Davlat pedagogika instituti deb atalgan. 1938 yildan - 1954 yilgacha Sergo Orjonikidze nomidagi Buxoro Davlat pedagogika va o‘qituvchilar birlashgan instituti degan nom bilan yuritilgan. 1981 yildan S.Ordjonikidze nomidagi “Hurmat belgisi” ordenli Buxoro Davlat Pedagogika instituti; 1990 yildan Fayzulla Xo‘jaev nomidagi Buxoro Oliy pedagogika instituti va 1992 yil 15 martidan Buxoro Davlat dorilfununi (universiteti) deb atalgan.Shuni  alohida ta’kidlash joizki, Buxoro viloyat davlat arxivida ham Buxoro davlat pedagogika institutining fondi tashkil etilgan. Fond 532 ro‘yxat №1 da Buxoro davlat pedagogika institutiga oid 1933-34 o‘quv yilidan 1977 yilga qadar jami 774 ta (delo) yig‘ma jild mavjud. Shuningdek, Buxoro shahar xo‘jalik  hisobidagi shaxsiy tarkib  hujjatlari arxivida Bux DU professor - o‘qituvchilarining shaxsiy tarkib hujjatlari fond №  19, ro‘yxat № 1 da jamlangan. Ro‘yxat bo‘yicha 1082 saqlov birligi mavjud.90 yoshga qadam qo‘ygan BuxDU tarixi, professor – o‘qituvchilari haqida olib boriladigan ilmiy tadqiqotlar aynan ushbu hujjatlarga tayanib o‘rganilishi lozim. Azalshoh Hamroev - BuxDU tuzilmasidagi “Qatag‘on qurbonlari xotirasi” muzeyi direktori