11.01.2022

“Til – millatning ko‘zgusi”, “Til – millatning ruhi”. Bu ibratomuz fikrlar bugungi kunda zamonaviy maqollar sirasiga kirib ulgurdi. Zero, mazkur jarayon janrning yashovchanlik xususiyatini yana bir bor tasdiqlab turibdi. Ulug‘ ma’rifatchi A.Avloniy to‘g‘ri ta’kidlaganidek: “Har bir millatning bu dunyoda borlig‘in ko‘rsaturg‘on oyina hayoti – uning til va adabiyotidir”. Haqiqatan, tilda har bir xalqning ruhi, qalbi, eng yuksak tuyg‘ulari aks etadi. U – millatning ma’naviy boyligidir.Adabiyotimiz tarixi sahifalarini ko‘zdan kechirsak, Yusuf xos Hojibdan zamonaviy shoirlargacha tilning ma’naviy qudratiga yuksak baho berilganligini kuzatish mumkin. Jumladan, Yusuf Xos Hojib shunday yozadi:Zakovat, bilimga kalitdir bu til,Yoritguvchi erni ravon tilni bil.Kishin til ulug‘lar, topar qut kishi,Kishin til tubanlar, yorilar bosh.Adibning fikricha, til bilimli va zakovatli bo‘lishning asosiy qurolidir. Inson tili tufayli o‘z bilimi, aql-idrokiga sayqal beradi, fikrini oydinlashtiradi. Binobarin, til kishining qadr-qimmatini oshiradi.Mutafakkir Navoiy tilga yuksak ehtirom bilan qaragan: “Tilga ixtiyorsiz – elga e’tiborsiz”. Ulug‘ shoir fikricha, tilni qadrlamagan kishi eliga e’tiborsiz bo‘ladi. Eliga e’tiborsiz bo‘lgan insonda Vatan va vatanparvarlik tuyg‘usi bo‘lmaydi. Bu tuyg‘uni his etish esa ona tilini sevishdan boshlanadi.Ma’rifatparvar shoir Avaz O‘tar o‘z davrida ona tilidan tashqari bir necha tilni bilish kerakligini targ‘ib qiladi:Har tilni biluv emdi bani odama jondur,Til vositai robitai olamiyondir.Shoirning ta’kidlashicha, boshqa tillarni bilish olamni bilish sari yo‘l ochadi, ellarni bir-biriga bog‘laydi. Shuning u yoshlarni ham til egallashga chaqiradi.O‘tgan asr boshlarida A.Avloniy, A.Fitrat, A.Cho‘lpon kabi jadid ijodkorlari tilimiz sofligi uchun kurashdilar. Binobarin, A.Avloniy o‘zbek tilini himoya qilish – “hifzi lison” haqida fikr yuritar ekan, yozadi: “Milliy tilni yo‘qotmak millatning ruhini yo‘qotmakdur. Hayhot! Biz turkistonlilar milliy tilni saqlamak bir tarafda tursun kundan-kun unutmak va yo‘qotmaqdadurmiz. Tilimizning yarmiga arabiy, forsiy ulangani kamlik qilub, bir chetiga rus tilini ham yopishdurmakdadurmiz. Durust, bizlarga hukumatimiz bo‘lg‘on rus lisonini bilmak hayot va saodatimiz uchun osh va non kabi keraklik narsadur. Lekin o‘z yerinda ishlatmak va so‘zlamak lozimdur. Zig‘ir yog‘i solub moshkichiri kabi qilub, aralash-quralash qilmak tilning ruhini buzadur”. Ko‘rinadiki, ma’rifatparvar ijodkor milliy tilning millat hayotidagi ma’naviy vazifasini to‘g‘ri anglaydi. Zero, milliy tilni yo‘qotish – millatning ruhini yo‘qotish bilan teng. Qolaversa, u tilimizda arabiy va forsiy so‘zlardan tashqari, rus tilidagi so‘zlarning ishlatilishini ham oqlamaydi. Bu holatni shoir obrazli qilib ifoda etadi. Ya’ni moshkichiri taomiga zig‘ir yog‘i qo‘shilsa, uning ta’mi buziladi. Til ham shunday. Unga boshqa tildagi so‘zlar aralash ishlatilsa, jozibasi, tabiiy jarangiga putur yetadi.XX asr shoirlari ham milliy til qudratiga katta baho berdilar. Jumladan, kichik xalqning katta shoiri Rasul Hamzatov o‘zining avar tili haqida: “Jonimga Masihdir shu ona tilim” deb yozadi. Ya’ni avar tili dunyo minbarlarida jaranglamasa ham, shoir uchun jon kirituvchi, Iso Masihchalik qudratga ega. Bu milliy shoirning qalb e’tiroflaridir.O‘zbekiston Qahramoni, xalq shoiri A.Oripov bu tuyg‘uni teran anglaganida navqiron yoshda edi:Ona tilim, sen borsan shaksiz,Bulbul kuyin she’rga solaman.Sen yo‘qolgan kuni, shubhasiz,Men ham to‘ti bo‘lib qolaman.Bundagi bulbul va to‘ti obrazlari orqali shoir o‘zbek tiliga baho beradi. Binobarin, to‘tining odati – taqlid orqali so‘z so‘zlashdir. Bulbul kuyi esa rang-baranglik kasb etadi. Shu bois shoir o‘zbek tilining bulbul kuyi yanglig‘ jaranglashini istaydi. Yoxud O‘zbekiston Qahramoni, xalq shoiri E.Vohidov “Ona tilim o‘lmaydi” deya hayqirganida, yigit yoshida edi. Zamonaviy o‘zbek shoiri Sh.Qurbonning “Yuragimning ostida sayrab turgan bulbulim” satri ham katta ma’naviy boyligimiz sanalgan tilimizga berilgan go‘zal ta’rifdir, aslida.Bugun o‘zbek tili dunyo minbarlarida jaranglamoqda. Beqiyos sportchilarimiz g‘alabasi sharafiga Vatanimiz madhiyasi o‘zbek tilida yangramoqda. Bu – ulug‘ ijodkorlar orzularining ro‘yobi, albatta. Zero, jonajon ona tilimiz ham yuragimiz ostida hamisha  bulbul misol sayrab tursin.Dilrabo Quvvatova, BuxDU O‘zbek adabiyoti kafedrasi professori, f.f.d.Gavhar Xodjiyeva, kafedra o‘qituvchisi