Aka-aka Burxonovlar, Burxonovlar sulolasi – XIX asr oxiri va XX asr birinchi choragida Buxorodagi ijtimoiy-siyosiy va madaniy jarayonlarda muhim rol o‘ynagan ma’rifatparvar xonadon vakillari. Burxonovlar sulolasining ajdodlari o‘rta asrlardan boshlab Buxoroda yirik ulamo: shayxulislom, qozikalon, muftiy, rais, mudarris sifatida mashhur bo‘lganlar. Burhonlar ilk o‘rta asrlardan boshlab Buxorodagi badavlat xonadon hisoblangan. XX asr boshlaridan boshlab sulola vakillari Buxorodagi jadidchilik harakati va Yosh buxoroliklar partiyasi faoliyatida muhim o‘rin tutishgan.
MUTAL (MUTAVAKKIL) MUZAYYINOVICH BURXONOV (1916 y 5 may- 2002 y 15 iyun).1916 yil 5 mayda Buxoro shahrida tug‘ilgan. Oilada besh farzand bo‘lgan. Minhojiddin va Misbohiddin ismli akalari, Mohida va Fotima ismli opalari bo‘lgan. Otasi madrasada matematika fanidan saboq bo‘lgan. Mutal Burxonovning amakilari Mazxariddin, Mukammil, Muxammir Burxonovlarning sur’atlarini ko‘rish mumkin. Bu insonlarning xammasi qatag‘on bo‘lgan.
2016 yil 6 may kuni O‘zbekiston bo‘ylab Burhonov tavalludining 100 yilligiga bag‘ishlangan tadbirlar o‘tkazildi. 2018 yil Buxoro shahrining Bahouddin Naqshband ko‘chasida Burhonovning uy-muzeyi ochildi.
O‘zbek professional musiqa va kompozitorlik san’atining arboblaridan biri Mutal Burxonov 1916 yil 5 mayda Buxoro shahrida tavallud topdi. Dastlabki musiqa sabog‘ini Samarqand shahrida musiqa va xoreografiya insititutida oladi. So‘ngra Moskva konservatoriyasiga o‘qishga kirib, 1949 yilda kompozitorlik va drijyorlik mutaxassisliklari bo‘yicha tugatadi. Bu dargohda professorlar S.N.Vasilenko, G.A.Stolyarovlar singari musiqa san’atining yetuk mutaxassislaridan saboq oladi. M.Burxonov butun umri davomida respublikamiz musiqa hayotining barcha jabhalarida faol ishtirok etadi. 1955-1960 yillarda O‘zbekiston kompozitorlari uyushmasiga rahbarlik qiladi. M.Burxonov kompozitorlik san’atining turli yo‘nalishlarida ijod qildi va bir-biridan jozibali asarlar yaratdi. Uning yaratgan asarlari quydagilardan iboratdir: simfonik va vokal - simfonik asarlari: «O‘zbekiston qizi» syuitasi (1934), «Yashnayotgan o‘lka» kontatasi (1949), «Bahor qushlari» vokal poemasi (1951), «Ibn Sino» (1957), xor va simfonik orkestri uchun «Oda» (1959), «Alisher Navoiyga qasida»(1968). Vokal- xoreografik poemalari: «Oq-oltin» (1972), «Noma’lum soldatga» (1975), «Namedonam chi nom dorat» romans-poema (1979), «Shoir orzusi» balladasi (1976), «Abadiy hotira» rekviyemi (Usmon Nosir, A.Cho‘lpon she’rlari asosida) (1996), kamer cholg‘u asarlari: fortepiano triosi (1939), «Bahoriy raqslar», «Elegiya» (1983), skripkachilar ansambli uchun valos. Romanslar: «Ey bulbul» A.Loxutiy she’ri (1935), «Ishqida» Uyg‘un she’ri (1943), «Dilbari-mo» A.Lohutiy she’ri (1943), «Tabassum qilmading» A.Navoiy g‘azali (1946), «Seni sog‘indim» Uyg‘un she’ri (1945), «Unutmas mening bog‘im» U.Nosir she’ri (1967), «Yurak sadosi» T.To‘la she’ri (1970), «Nega tark etding meni» A.Fitrat (1989), «Topmayin yorni» A.Cho‘lpon she’ri (1991), «Hob didam» A.Lohutiy ruboyisi asosida. Xor ijrolari uchun: O‘zbekiston Respublikasi Davlat madhiyasi (uch xil muxarrirlik o‘zgarishida) T.Fattox she’ri (1946), T.Fattoh va T.To‘la she’rlari (1977), A.Oripov she’ri (1992), 6 ta xalq qo‘shig‘i asosida akopellalar (1952), Qoraqalpoq qo‘shiqlari asosida akopellalar (1950). Sahna asarlari: «A.Navoiy operasi» (1986), «Boy ila xizmatchi» (1958), «Oygul va Baxtiyor» (1978). Kinofilmlarga musiqalar: «Boy ila xizmatchi» (1953), «Ibn Sino» (1957), «Orol baliqchilari» (1958), «Maftun bo‘ldim» (1958) ikkalasi xam I.Akbarov va M.Leviyev bilan xamkorlikda yaratilgan. «Samolyotlar qo‘nolmadi» (1963), «Surayyo» (1964), «Ufq ortida yo‘l», «Ikki dil dostoni» I.Akbarov bilan hamkorlikda yaratilgan (1970). M.Burxonovning turli musiqiy yo‘nalishlarda ijod qilganligini yuqoridagi asarlari namunalaridan ko‘rish mumkin. M.Burxonovning o‘zbek professional musiqa san’ati oldidagi katta xizmatlari munosib taqdirlangan. 1964 yilda Qoraqalpog‘iston Respublikasi davlat mukofoti, 1964 yil O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan san’at arbobi, 1970 yilda O‘zbekiston Respublikasi davlat mukofoti, 1976 yilda O‘zbekiston xalq artisti faxriy unvonlari va mukofotlariga sazovor bo‘lgan. 1998 yilda prezidentimizning farmoni asosida «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan mukofotlangan. M.Burxonov O‘zbekiston Respublikasi davlat madxiyasining muallifidir. Uning xayoti va ijodi yo‘li xaqida «Umr daftari» videofilmi yaratilgan. O‘zbek prfessional musiqa san’atining yorqin siymosi M.Burxonov 2002 yilda 82 yoshida vafot etdi. Buxoro shahriga dafn qilingan.
Mutal Burxonovning mukofotlari: 1964 yil Berdaq nomidagi Qoraqalpog‘iston Davlat mukofoti, 1964 yil O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan san’at arbobi, 1970 yil Hamza nomidagi O‘zbekiston Davlat mukofoti, 1974 yil O‘zbekiston xalq artisti, 1994 yil "Shuhrat" medali, 1996 yil O‘zbekiston Respublikasining faxriy yorlig‘i, 1998 yil "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni, 2001 yil "El-yurt hurmati" ordeni bilan taqdirlangan.
BUXORO XALQ SOVET RESPUBLIKASINING ILK ADLIYA NOZIRI MUKOMIL BURXONOV
O‘rta Osiyoda XX asr boshlarida vujudga kelgan taraqqiyparvarlik harakatining eng faol ishtirokchilaridan biri, Buxoro respublikasining ilk adliya noziri Mukomil Burxonov Maqsum 1884 yil Eski Buxoro shaxrida, mudarris oilasida tavallud topgan. U dastlab eski usuldagi maktabda tahsil olgan. 1897 yili otasi vafot etgach, onasining qaramog‘ida qolganiga qaramay, maktabdagi ta’limini davom ettirgan. Tarjimai xolida yozilishicha, u 1905 yildan boshlab “Tarjimon” va shunga o‘xshash gazetalarni o‘qiy boshlagan va buning ta’sirida eski maktabda tahsil olish butunlay befoyda ekanligini anglab, ta’limini yangi usuldagi maktabda davom ettirishga qaror qilgan. Mazkur maktabda savodli bo‘lgach, yangicha usulda dars berish malakasini to‘liq egallab, o‘z maslakdoshlari bilan birgalikda 1910 yilda ayni shunday maktab ochishga erishgan. U 1911 yili tashkil etilgan “Tarbiyai atfol” (“Bolalar tarbiyasi”) yashirin jamiyatining asoschilaridan biri bo‘lgan va bu tashkilot uning maktabini o‘z qaramog‘iga olgan. Davlat va jamoat arbobi Fayzulla Xo‘jayevning esdaliklarida keltirilishicha , Buxorodagi ilk yangi usul maktablarining tarmog‘i aynan Mukomil Burxonov, Abduvohid Burxonov, Usmon Xo‘jayevlarning boshchiligida vujudga kelgan. Biroq, 1914 yili mazkur maktablar Buxoro amirligi hukumati tomonidan ta’qiq ostiga olingan. Oqibatda u 1917 yilga qadar asosan aholi orasida taraqqiyparvarlik g‘oyalarini tarqatish bilan mashg‘ul bo‘lgan. 1917 yil Buxoro amiri Said Olimxon tomonidan manifest e’lon qilinishi va undan keyin jadidchilarning quvg‘in ostiga olinishi tufayli ko‘plab “Yosh buxoroliklar” harakati a’zolari bilan birgalikda Kogon shaxriga qochishga majbur bo‘lgan. 1918 yilgi Buxorodagi amirlik hukumatini ag‘darishga qaratilgan “Kolesov yurishi” muvaffaqiyatsizlikka uchragach, Toshkent shaxriga ko‘chib o‘tib, pedagogik kurslarda tahsil olgan. 1919 yili Ashxobodga borgan va o‘qituvchilar tayyorlash maktabida instruktor sifatida 3 oy faoliyat ko‘rsatgan. U tez orada Toshkentga qaytib 1919 yil iyunda Buxoro kompartiyasining 1-qurultoyida partiya raisi etib saylangan.
1920 yil sentyabrda Buxoro xalq sovet respublikasi tashkil topgach, yangi hukumat Mukomil Burxonovni adliya xalq noziri lavozimiga tayinlagan. Respublika hukumati tomonidan Buxoroda mutlaqo yangi davlat tashkilotlari - xalq sudlari va xalq qozilari sudlari, shu bilan birga Xalq qozilari kengashi kabi yangi sudlov va kassatsiya tashkilotlari joriy etilib ularning ishini muvofiqlashtirish vazifasi Mukomil Burxonov zimmasiga yuklatilgan. 1921 yil 19 dekabrda uning ishtirokida Butunbuxoro Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi tomonidan “Xalq sudlari to‘g‘risidagi Nizom” qabul qilingan va endilikda sudlar jinoiy ishlarni mustaqil ko‘rib chiqishi belgilab berilgan. Nizomga ko‘ra sud ikki nafar a’zo bilan birgalikda faoliyat olib borishi ko‘rsatib o‘tilgan. Ayni vaqtda Buxoro xalqining ko‘pasrlik tarixi va turmush tarzi inobatga olinib an’anaviy sudlov organi hisoblangan qozilik idorasi ham saqlab qolinib Adliya nozirligi nazoratiga o‘tkazilgan. Shuni alohida ta’kidlash joizki, qozilarga shariat qonunlari asosida faoliyat olib borishga ruxsat etilgan bo‘lsa-da, ularning qarorlari BXSR qonunlariga zid kelmasligi shart bo‘lgan. M.Burxonov adliya xalq noziri lavozimida 1922 yil fevralgacha faoliyat ko‘rsatgan.
U 1922 yil 4 martda davolanish maqsadida BXSR rahbari Fayzulla Xo‘jayev bilan birgalikda Germaniya poytaxti Berlinga tashrif buyurgan va u yerda taxsil olayotgan buxorolik talabalar bilan uchrashib ularning holidan habar olgan. M.Burxonov 1923 yil 14 martda BXSRning Moskvadagi muxtor vakili lavozimiga tayinlangan. So‘ngra Buxoroga qaytgach, 1924 yildan boshlab vaqf bo‘limida o‘rinbosar lavozimida ishlagan. Biroq, 1926 yili og‘ir asab hastaligiga chalingach, bu lavozimdan o‘z hoxishigp ko‘ra iste’fo bergan.
Milliy-hududiy chegaralanishdan so‘ng, ya’ni 1925 yildan O‘zbekiston SSR Markaziy Ijroiya Qo‘mitasining a’zosi bo‘lgan, biroq yana xastalanib 1 yil davomida umuman ishlay olmagan. M.Burxonov sog‘ayganidan so‘ng Samarqand shaxriga ko‘chib o‘tgan va O‘zSSR Yer ishlari xalq komissarligi tasarrufidagi Dexqonlar markaziy uyida maslahatchi lavozimida faoliyat olib borgan.
MUKOMIL BURXONOV 1928 yildan Xalq komissarlari soveti raisi Fayzulla Xo‘jayevning shaxsiy kotibi lavozimida ishlay boshlagan. Biroq 1929 yil iyulda kasallik alomatlari yanada kuchaygach, ishlash qobiliyatini butunlay yo‘qotgan. 1930 yil 3 martda F.Xo‘jayevning ko‘magi bilan unga respublika oldidagi hizmatlari inobatga olinib 200 rubl miqdorida nafaqa tayinlangan.
Samarqand shaxar, Xojiqishloq mahallasi 2-uyda, yolg‘iz qiz farzandi Rukina bilan istiqomat qilayotgan Mukomil Burxonov sobiq BXSRning rahbar hodimlari bilan bir qatorda “Milliy ittihod” aksilinqilobiy tashkilotining a’zosi bo‘lganlikda ayblanib 1937 yil 2 iyulda hibsga olingan. Unga nisbatan quyidagi ayblovlar qo‘yilgan:
1) 1921 yil boshidan “Milliy ittihod” aksilinqilobiy tashkilotining a’zosi bo‘lgan;
2) 1921-1923 yillarda mazkur tashkilotda faol ishtirok etib uning oltin zahirasini saqlab kelgan.
3) 1922 yili Berlinga davolanish bahonasi bilan borib, aslida chet eldagi qochoqlar bilan aloqa o‘rnatgan hamda Germaniya hukumati bilan “Milliy ittihod” aksilinqilobiy, millatchi tashkilotiga ko‘mak berish bo‘yicha shartnoma imzolagan.
4) 1923 yilda sovet hukumatiga qarshi qurolli qo‘zg‘olon ko‘tarish rejasini ishlab chiqishda ishtirok etgan.
U so‘nggi yillarda hozirda xibsga olingan “Milliy ittihod” tashkilotigning a’zolari bilan yaqin aloqada bo‘lgan, hamda tashkilotning aksilinqilobiy faoliyat masalalari muhokama qilingan yig‘inlarda ishtirok etgan.
Yuqoridagi ayblovlarga ko‘ra Mukomil Burxonov O‘zSSR Jinoyat Kodeksining 66-67 moddalari bo‘yicha aybdor deb topilgan va 1937 yil 25 oktyabrda oliy jazo – otuvga hukm qilingan.
1989 yili buyuk bastakor Mutal (Mutavakkil) Burxonov amakilari Mukomil, Mashar, Muammir Burxonovlarning taqdirini aniqlash bo‘yicha O‘zSSR Prokuraturasiga ariza yuborgan. Unga berilgan javob xatida Mukomil Burxonov 1965 yil 2 dekabrda O‘zSSR Oliy Sudi tomonidan reabilitatsiya qilinganligi haqida ma’lumot berilgan.
MAZHARIDDIN BURHONOV 1878 yilda Buxoro shahrida mudarris oilasida tug‘ilgan. Buxorodagi jadidchilik harakatining faol a’zolaridan. O‘zbekiston Respublikasi Madhiyasining bastakori Mutal Burhonovning katta amakisi. Saudiya Arabistonining Makka va Madina, Hindistonning Dehli va boshqa shaharlarida bo‘lgan.
Burhonlar ilk o‘rta asrlardan boshlab Buxorodagi badavlat xonadon hisoblangan. XX asr boshlaridan boshlab sulola vakillari Buxorodagi jadidchilik harakatida muhim o‘rin tutishgan.
Amir amaldorlari bilan tortishib qolgan Mazhariddin Burhonov ukasi Muhammir Burhonov bilan Turkiyaga ko‘chib ketgan va 1914 yilda Istanbul universitetida ta’lim olgan. Mazhariddin Istanbulda turk millatiga mansub Sa’diyaxonimga uylangan (farzandlari bo‘lmagan). 1922 yilda matematika o‘qituvchisi degan diplom bilan Buxoroga qaytgan. 1922-1923 yillarda Buxoro Xalq Respublikasi Mexnat idorasi boshlig‘i va Maorif nozirining o‘rinbosari lavozimida ishlagan. 1924-1930 yillarda musiqa institutida matematikadan dars bergan. 1932-1933 yillarda Dushanbeda, 1933-1936 yillarda Toshkentda yashagan va ishlagan. 1936 yilda Samarqandga ko‘chib kelgan va o‘qituvchilik qilgan. Buxoroda tuzilgan “Nashri Maorif” tashkiloti tarkibida faoliyat ko‘rsatgan.
U 1937 yil 9 iyulda “Milliy ittihod” tashkilotiga aloqadorlikda ayblanib qamoqqa olingan va aka-ukalari bilan birgalikda 1937 yil 25 oktyabrda NKVD uchligi tomonidan og‘ir jazoga xukm qilingan. O‘limidan so‘ng 1962 yil 26 noyabrda oqlangan.
MUAMMIR BURHONOV 1897 yilda Buxoro shahrida mudarris oilasida tug‘ilgan. Buxorodagi jadidchilik harakatining faol a’zolaridan. O‘zbekiston Respublikasi Madhiyasining bastakori Mutal Burhonovning kenja amakisi.
Muammir Burhonov 1914-1921 yillarda Turkiyaning Istanbul, Bursa, Kastumana shaharlarida yashagan va ta’lim olgan. Muhammir Istanbulda turk millatiga mansub Nazmiyaxonimga uylangan va undan ikki o‘g‘il farzand (Muzaffar va Mustafo) ko‘rgan. “Ta’mimi atfol” jamiyati a’zosi, “Tamimi maorif” uyushmasi tashkilotchilaridan biri. 1914 yildan “Yosh buxoroliklar” uyushmasiga a’zo bo‘lgan.
Muhammir Burhonov 1921 yilda oilasi bilan Buxoroga qaytgan va 1921-1923 yillarda BXSR milisiya noziri o‘rinbosari vazifasida ishlagan. 921-1924 yillarda “Milliy Ittihod” tashkiloti faoliyatida qatnashgan.
1923 yilda Labi Hovuz yonidagi kinozalda chiqqan yong‘in tufayli o‘g‘li Muzaffardan ayrilib qolgan Nazmiyaxonim o‘g‘li Mustafoni olib Istanbulga qaytib ketgan. 1924-1926 yillarda Turkiyada istiqomat qilayotgan oilasidan xabar olish uchun borib 2 yil o‘sha yerda yashagan. Shu yillarda milliy ozodlik harakati fidoyilari Usmon Xo‘ja va Nosir Hakim bilan uchrashgan. 1926 yili O‘zbekistonga qaytib kelgan va Samarqanddagi 5-maktabda o‘qituvchi bo‘lib ishlagan.
Muhammir akalari Mazhar va Mukammil Burhonov bilan bir kunda 1937 yil 2 iyunda Samarqandda qamoqqa olingan va Toshkentga jo‘natilgan. 1937 yil 14 oktyabrda o‘lim jazosiga hukm qilingan va Toshkentda 1937 yil 25 oktyabrda otib tashlangan. O‘limidan so‘ng 1965 yil 2 dekabrda oqlangan.
MISBOH BURHONOV 1905 yil Buxoro shahrida Muzainiddin Burhoniy mudarris xonadonida tavallud topgan. Jurnalist va yozuvchi. Mutal Burhonovning katta akasi. 1919 yilda Buxoro amiri Olimxon topshirig‘iga binoan jadidchilikda ayblanib, 14 yoshida otasi bilan birga zindonga tashlangan. Shu yilning o‘zida zindondan ozod qilingan. 1924-1928 yillarda Moskvada o‘qib, jurnalist diplomini qo‘lga kiritgan. 1928-1933 yillarda Dushanbe shahrida “Tojikistoni Surx” gazetasining mas’ul muharriri va muharrir o‘rinbosari lavozimlarida ishlagan. Buxoro Xalq Sho‘ro Jumhuriyati hukumat rahbarlari bilan yaqin aloqada bo‘lib, mamlakat hayotiga oid ijtimoiy-siyosiy publikatsiyalari davriy nashrlarda e’lon qilib borgan. Sovetlar yuritgan mustamlakachilik siyosatidan norozi bo‘lib, milliy ozodlik g‘oyalarini targ‘ib qila boshlagan. 1933 yilda noma’lum sabablarga ko‘ra qamoqqa olingan va besh yilga hukm qilingan. Ammo hukm ijrosiz qoldirilgan. 1937 yil 11 oktyabrda xibsga olingan, 1937 yil 25 oktyabrda oliy jazoga hukm qilingan. Amakilari Mazhariddin, Mukammil va Muhammir Burhonovlar bilan bir joyda otib o‘ldirilgan. O‘limidan so‘ng qarindoshlariga qamoqdalik payti yozgan qog‘oz-hujjatlari berilganda, ular orasidan “Hammasi taqdirdan, taqdir o‘yinidan hech kim, hech qachon qochib qutila olmagan. Bu iztiroblarni sabr-bardosh bilan yengishdan o‘zga chora – yo‘l yo‘q. Shukr qil, axir bundan ham battar ahvolga tushishing mumkin ediku! Balki ozodlik daqiqalari yaqinlashib kelayotgandir-u, sen bundan bexabar o‘tirgandirsan?...” mazmundagi fors mutafakkiri Buzurgmehrga tegishli ushbu jumlalar ham bor bo‘lgan.
