Rossiya imperiyasida XX asr boshlarida sodir bo‘lgan keskin siyosiy voqeliklar Buxoro amirligi hududiga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. Amirlikda faoliyat olib borayotgan tarqqiyparvarlar Rossiya markaziy rayonlarida bo‘lgani singari aholiga siyosiy va demokratik erkinliklar berilishini kun tartibiga qat’iy qilib qo‘ydilar. Amir manifesti e’lon qilinganidan so‘ng (1917 yil aprel) ma’lum bir ijobiy o‘zgarishlar qilishga umid tug‘ilib, nashriyotchilik va bosmaxona ishlarini tashkil etish va yo‘lga qo‘yish istiqboli ochilgandek tuyulgandi. 1917 yil aprel namoyishi va keyinchalik tarixga “Kolesov voqeasi” nomi bilan kirgan 1918 yil mart voqealari oqibatida amirlikda 1917 yilda tashkil qilingan bosmaxona binosi ham katta zarar ko‘rdi. Poytaxt Buxoro shahri va mamlakatning boshqa shaharlaridagi “Yosh buxoroliklar”ning tashkilotlari tor-mor keltirildi.
Diniy mutaasiblikning kuchayishi oqibatida ilg‘or fikrli, ziyolilarga bo‘lgan tazyiq jadidlarning Turkiston o‘lkasidagi shaharlarga qochib ketishlariga sabab bo‘ldi. Turkiston o‘lkasining turli shaharlaridan panoh topgan jadidlar nashriyot va matbuot ishlarini jonlantirib, Buxorodagi kabi keng qamrovli matbuotchilik va nashr ishlariga sho‘ng‘ib ketdilar.
Ayniqsa, Abdurauf Fitrat bu borada anchagina ibratli va xayrli ishlarni bajarishga ulgurdi. 1917 yil fevral oyidan Samarqandga ko‘chib o‘tgan Abdurauf Fitrat “Hurriyat” gazetasining nashr etilishida samarali faoliyat olib borganligini tarixiy dalillar isbotlaydi. Mazkur gazetaning Abdurauf Fitrat muharrirlik qilgan sonlari bilan tanishish asnosida bunga amin bo‘lindi.
Matbaachilik tarixi bilan shug‘ullangan Aziz Hamid o‘g‘li Boboxonov ta’kidicha, “Tong” jurnali Buxoroda 1920 yil 9 aprelda nashr yuzini ko‘rgan. Uning tashabbuskorlari Fitrat, Botu, Elbeklar bo‘lganligi haqidagi ma’lumotlar keltiriladi. “Tong” (“Zarya”) jurnali 1920 yilda ham chop etilib, bu jurnalning sahifalarida Abdurauf Fitrat maqolalari e’lon qilib borilgan. 1920 yilning aprelida Abdurauf Fitrat muhojirlikdan qaytgan Fayzulla Xo‘jayevga “Uchqun” gazetasini chiqarishni taklif qildi. Mazkur gazetaning muharriri Fayzulla Xo‘jayev hisoblansa-da, tahririyat faoliyatini Abdurauf Fitrat boshqarib, uning taklifi bilan “Uchqun”da asli turkiyalik muhojir o‘zbek Sayid Ahroriy ham faoliyat yuritgan. Birgina Abdurauf Fitratning “Hurriyat” va “Uchqun” gazetalari hamda “Tong” jurnalidagi matbaachilik faoliyati tajribasini sarhisob qilishning o‘ziyoq, Buxoroda gazeta va jurnallar tashkil qilishda taraqqiyparvarlar qanchalik bu borada kuch va salohiyatlarini ishga solganlari muhim omil sifatida e’tiborga molikdir.
XX asr dastlabki o‘n yilliklari voqeliklariga shaxsan guvoh bo‘lgan va o‘zi ham matbaachilik ishida qatnashgan adib Sadriddin Ayniy ham Samarqand shahrida amir ta’qibidan chekingan vaqtlarida nashriyot va matbuot ishlarini bir zum ham to‘xtatmadi. Uning yozishicha: “Samarqandda tojik tilida “Sho‘lai inqilob” jurnali va o‘zbek tilida “Mehnatkashlar tovushi” gazetasi nashr bo‘lar edi. Bu jurnal va gazeta sahifalarini turli xil imzo bilan deyarli yakka o‘zim to‘ldirar edim. “Sho‘lai inqilob” jurnalida “Buxoro mang‘it amirlari tarixi” nomi bilan bir tarixiy ocherk chiqara boshladim. Bu maqolalar sikli Buxoro inqilobiga qadar bo‘lgan davrni o‘z ichiga oldi. 1920 – 1921 yillarda qimmatchilik bo‘ldi. Nashriyot idorasidan olgan maoshim bir haftaga yetmas edi” – kabi ma’lumotlar keltiradiki, bu dalillar Sadriddin Ayniy nashriyot va matbuot ishlarida shaxsan ishtirok etganligini ko‘rsatadi. Ziyo Said ma’lumotlarida “Sho‘lai inqilob” jurnali haqida: “1919 yil Samarqandda Saidrizo Alizodaning muharrirligi ostida nashrdan chiqdi. O‘zi haftalik.... Firqa qo‘mitasining nashr afkori. Bu jurnal Sharqqa, ayniqsa Eronga katta ahamiyat berdi...” – degan so‘zlarni o‘qish mumkin.
Turkistonda Buxoro taraqqiyparvarlari va “Yosh buxoroliklar” tashkiloti a’zolari tomonidan amalga oshirilgan matbuotchilik ishlari keng qamrovli, murakkab tarixiy vaziyatda, o‘ta ziddiyatli kechganligi bilan xarakterlanadi. 1917-1920 yillardagi Buxoroda kechgan ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy-ma’rifiy voqealardan hikoya qiluvchi maqola va xabarlar tahliliy matbuotni nashr qilish ishlarining keskin ziddiyatlarga to‘lib toshganligidan dalolat beradi.
“Uchqun”, “Tong”, “Qutilish” kabi gazeta va jurnallarning ayrim sonlaridagi maqolalariga oid mulohazalarini tahlil qilar ekanmiz, ularning bir necha sonlari nashr etilib, to‘xtab qolish sabablarini ko‘rsatishga harakat qildik.
Buxorolik yirik davlat va siyosat arbobi Fayzulla Xo‘jayev “Uchqun” gazetasi haqida: “Inqilobiy “Yosh buxoroliklar” firqasi “Uchqun” ismli gazeta chiqarib, qaynoq siyosiy ishni boshlab yubordi va 1917 yildan beri “Yosh buxoroliklar” tomonidan ishlanib kelingan programmani ishlab bitirib e’lon qildi” - degan ma’lumotlarni keltirib o‘tadi. Zeroki, “Yosh buxoroliklar” tashkiloti o‘z faoliyatini siyosiy kurashga qaratgani va amirlik tartiblariga qarshi bo‘lganligi sababli, bu tartiblarga qarshi kayfiyatdagilarni o‘z atrofida birlashtirish yo‘lida matbuot kuchidan foydalangan. Bu fikrimizni adib va tarixchi Sadriddin Ayniy ma’lumotlari bilan yanada qat’iylashtirish mumkin. S. Ayniy yozishicha: “Kommunistlar firqasi “Tong” ismida bir jurnal chiqargan bo‘lsalar ham Buxoro masalasida ozroq bahs qilgani sababli “Tong”ni yopib, uning o‘rniga “Qutilish” ismida bir gazeta chiqardilar. Ammo, Buxoro inqilobchilari qo‘mitasi “Qutilish”dan oldin “Uchqun” ismida bir gazeta chiqarmoqda edi.
Ikki gazeta ora-sira chiqarilgan xitobnomalar bilan birga Buxoro mamlakatida tarqalib butun faqir xalqni qo‘zg‘atganidek, Turkiston afkori umumiyasini ham yoshlar tomoniga ag‘dardi”. “Yosh buxoroliklar” uyushma a’zolarining 1917 – 1920 yillardagi matbuotchilik faoliyati siyosiy jurnal adabiyotlar va gazetalar chiqarishga qaratilib, endilikda ma’rifatchilikdan siyosiy – g‘oyaviy tomonga o‘zgarish jarayoni kuzatiladi. Yuqoridagi fikrlar xulosasida, endilikda amirlik tartiblarini tanqid qilishga qaratilgan nashrlar salmog‘i oshib, oddiy xalqni siyosiy jarayonlarga ko‘proq jalb qilish targ‘iboti ko‘zlangandi. Buxorolik adib, jurnalistika sohasi faxriysi Ahmadjon Niyozmurodov “Buxoro hayotining ko‘zgusi” nomli kitobida Buxoroda 1920 yilda vujudga kelgan ayrim matbuot nashrlari haqida so‘z yuritar ekan, “Qutilish” gazetasiga alohida urg‘u beradi. “Qutilish”ning nashr etilishi 1920 yil 28 iyundan boshlangan. Gazeta tug‘ilishi bilanoq to‘ntarishlar yuz bergan voqealar girdobiga qo‘shildi.
U 3000 nusxada nashr etilib, omma o‘rtasida tarqatilgan. Yangi tug‘ilgan gazeta dastlabki sonlaridan boshlab ommani ozodlik va baxtli hayotga, hurriyat va mustaqillik va istiqlol uchun kurashga da’vat etdi. Xalq hokimiyatini o‘rnatish va mustahkamlash ovozi baland yangray boshladi”.
Xulosa qilib aytish mumkinki, 1917 – 1920 yillardagi Buxoroda kechgan ijtimoiy – siyosiy jarayonlar natijasida taraqqiyparvarlar, ziyoli aholi qatlami va ilg‘or fikrli kishilar qo‘shni Turkiston ASSR va boshqa qo‘shni mamlakatlarga muhojirlikka ketishga majbur bo‘ldilar. Turkiston o‘lkasiga buxorolik taraqqiyparvarlarning matbuotchilik faoliyati ham tarixda o‘zining izini qoldirdi. Ular muhojirlikda bo‘lganlarida ham turli-tuman nashrlar orqali Buxorodagi siyosiy ahvol va amirlik ma’muriy boshqaruvi haqida bahs-munozara yuritib, demokratik erkinliklarni targ‘ib qilishni o‘z oldilariga maqsad qilganliklari kuzatiladi. Amirlik tuzumining so‘nggi yillaridagi matbaa organlarida nashriyotchilikda asosan siyosiy maqsadlar yetakchilik qilgan.
Mexanik yozuv mashinkasi.
Mexanik yozuv mashinkasi taxminan 1970 yillarga tegishli.O‘lchami: 62x48 sm. rangi kulrang sarg‘ish, qora. xarflari kora rangda.Germaniyada ishlab chikarilgan degan yozuvi bor. Tabiiy fanlar fakulteti professori G. Xudoynazarova tomonidan muzeyga topshirilgan.
