Buxoroga qarshi harbiy harakatlarning davom etishi Fon Kaufman o‘ziga berilgan katta vakolatlar asosida Buxoroga qarshi urush harakatlarini keng ko‘lamda yana boshlab yubordi.
Rossiya imperiyasi bosib olgan Gʻarbiy Turkiston hududida Rossiya imperatori Aleksandr II farmoni bilan tashkil etilgan (1867 yil 11 iyul). Xuddi shu yili Turkiston harbiy okrugi ham tuzilgan. Turkistonning birinchi general gubernatori etib rus podshosining yaqin mulozimi general ad’yutant K. P. fon Kaufman tayinlandi. U 14 yil mobaynida (1867-81) Turkiston o‘lkasini qattiq qo‘llik bilan boshqargan. Kavkaz, Boltiq bo‘yi o‘lkalaridagi ozodlik harakatlarini bostirishda tajribali ma’mur va usta siyosatchi ekanligini ko‘rsatgan fon Kaufmanni «Turkistonning bunyodkori» deb ulug‘lashgan. U Toshkent jamoatchiligi vakillari yig‘ilishi (1868 yil 22 yanv.)da birinchi bor ruslarni Turkiston xalklarining «katta og‘asi» deb atagan.
Rossiya imperatori fon Kaufmanga o‘lkani boshqarishda cheklanmagan huquq va vakolatlar bergan, natijada uni xalq «yarim podsho» deb bilgan. Ichki va tashqi siyosatda uning erkin ish yuritishi mumkinligi imperator tomonidan berilgan «Oltin yorliq»da o‘z aksini topgan.
1868-80 yillar davomida harbiy istilolar natijasida dastlab 2 viloyatdan iborat general gubernatorlikka yana 3 viloyat qo‘shildi. XIX asrning oxirlarida Turkiston general-gubernatorligi Sirdaryo, Yettisuv, Samarqand, Farg‘ona va Zakaspiy kabi 5 viloyatdan iborat edi. Turkiston general-gubernatorligining barcha hududi 1.779.618 chaqirimga teng bo‘lgan. Rossiya hukmdor doiralari Turkistonni imperiyaning tarkibiy qismiga aylantirish va xalqlarini ruslashtirish uchun barcha vositalarni ishga soldi. O‘lkadagi siyosiy, ma’muriy, iqtisodiy va madaniy islohotlar ana shu maqsadga qaratilgan edi.
Asriy milliy davlatchilikni yo‘qotib ruscha idora usulini qo‘llash uchun Sankt Peterburgning oliy siyosiy doiralari qonunlar majmuasini ishlab chiqdi. U tarixga «Turkiston o‘lkasini boshqarish haqidagi Nizom» nomi bilan kirgan. Nizomga ko‘ra, o‘lka hokimiyati «harbiy xalq boshqaruvi» deb nomlandi. Turkiston general-gubernatorligi viloyatlar (oblast), tuman (uyezd), jabhalar (uchastka), bo‘lislar (volost) va oqsoqolliklarga bo‘lindi.
Viloyatlar, tumanlar va jabhalarni rus ofiser generallari, bo‘lis va oqsoqolliklarni esa mahalliy xalq vakillari boshqargan. Viloyatlarga harbiy gubernatorlar, tuman - uyezd boshliqlari, jabhalarga esa uchastka pristavlari tayinlangan.
Mustamlakachilar mahalliy boshqaruv idoralariga mas’ul shaxslar tayinlanishida nihoyat hushyor ish tutib, ilg‘or, taraqqiyparvar va millatparvar kishilar bo‘lis boshqaruvchisi, oqsoqol, yuzboshi yoki qozi sifatida saylanib qolsa, ularni lavozimga tasdiqlamaslik uchun turli hiyla nayranglarni ishga solganlar.
Turkistonda mustamlaka idorasi 1898 yilgacha «harbiy xalq», undan keyin esa «ma’muriy polisiya boshqaruvi» deb atalgan bo‘lsa ham uning mohiyati mazmunan o‘zgarmagan, barcha vakolatlar rus ma’muriyati qo‘lida jamlangan.
Turkistondagi siyosiy idora tizimi «tub aholi o‘rtasida har qanday norozilikni tag tugi bilan shafqatsiz bostirish, bironbir dushmanlik holati sezilsa, darhol uning kuchayishiga yo‘l qo‘ymay bo‘g‘ib tashlash, tartib buzarlar va ularning maslakdoshlariga tegishli saboq berish va ularga rus qudratini ko‘rsatib qo‘yish uchun har qanday chora tadbirlar ko‘rish» ruhi bilan sug‘orilgan.
Turkistondagi milliy ozodlik harakatini bo‘g‘ib tashlash, istiqlol uchun kurashga qodir shaxslarni «zararsizlantirish» rejasi ishlab chiqilib, uni ijro etishga barcha mustamlaka arboblari jalb etilgan.
Rus dvoryan pomeshchiklari o‘lkani ruslashtirishning iqtisodiy tomonini ko‘zlab, Davlat dumasida Turkiston o‘lkasidagi «ortiqcha» yerlarni musodara qilishni yoqlab muxoliflarini siquvga olishgan. 1910 yil 7 aprelda Davlat dumasi «Turkiston o‘lkasini boshqarish haqidagi Nizom»ning 270 moddasini «Turkiston ko‘chmanchilarining ortiqcha yerlarini kolonizatsiya ehtiyojlari uchun» musodara etishga ruxsat beruvchi qo‘shimcha bilan to‘ldirish masalasini muhokama qildi. Rus mustamlakachi shovinistlari tovushi baland kelib qonun loyihasi qabul qilindi va 1910 yil 19 dekabrdan qonun kuchga kirdi. To‘qqiz yil ichida ana shu konunga ko‘ra, Sirdaryo Farg‘ona ko‘chiruvchilik bo‘yicha tub aholining 744,9 ming desyatina yeri ruslarga taqsimlab berildi. Podshoning musodarachilik siyosati o‘ta shafqatsizlik bilan davom ettirildi.
Imperiya xukmdor doiralari Turkiston o‘lkasi rus va tub aholisi uchun maxsus siyosat dasturini ishlab chikdi.
Harbiy mirshablik ruhi Turkiston general-gubernatorligi siyosiy tuzumida o‘zining yaqqol ifodasini topgan.
Turkiston generalgubernatori bir vaqtning o‘zida o‘lka bosh hokimi, okrug qo‘mondoni, bosh prokuror va bosh mirshab vazifalarini bajargan.
Turkiston general-gubernatorligi 1917 yil 31 martda tugatilib o‘rniga «Turkiston qo‘mitasi» tuzilgan(1917 yil apr. noyab.).
“Samarkand 1865 goda. …Kaufman, ponimavshiy, chto nadobno budet dat primer strogosti… otdal prikaz primerno nakazat gorod, ne щadit nikogo i nichego…
Kak teper viju generala Kaufmana na nashem dvore, tvoryaщyego, posle vsego proisshedshego, sud i raspravu nad raznыm lyudom ili zaxvachennыm v plen s orujiyem v rukax, ili ulichennыm v drugix neblagovidnыx delax Dobreyshiy Konstantin Petrovich, okrujennыy ofiserami, sidel na poxodnom stule i, kurya papirosu, sovershenno besstrastno proiznosil: "rasstrelyat, rasstrelyat, rasstrelyat, rasstrelyat!"
"Na voyne v Azii i Yevrope" - Moskva, 1894. - S. 54”
Abdumalik to‘ra boshchiligidagi xalq ozodlik harakatining vujudga kelishi, xarakteri, harakatlanuvchi kuchlari.
Buxoro amirligidagi eng yirik va birinchi xalq ozodlik kurashi rahbari, Rossiya imperiyasi istilosiga qarshi turib, Buxoro xalqi ozodlik kurash yo‘lboshchisiga aylangan, Vatan ozodligini ko‘ra olmay, umri xorijda o‘tgan Abdumalik (Katta- to‘ra) amir Sayid Muzaffariddinning (1823-1885) to‘ng‘ich o‘g‘li, taxt valiahdi bo‘lib, 1848 yili Buxoroda tavallud topgan. Taxt vorislarini odatda merosxo‘r unvoniga teng bo‘lgan Katta to‘ra faxriy nomi bilan nomlash odat bo‘lgan.
Abdumalik – Katta to‘ra, 1848 yil tavallud topgan. Onasi eroniy aslzodalardan Xosa Zumrad ismli ayol bo‘lgan. Katta to‘ra 1909 yili Peshavorda vafot etgan. Abdumalik to‘raning yoshlik yillari xususida afsuski Buxoro tarixnavisligi maktabining birorta bir vakili muxtasar ma’lumot bermaydi.
Abdumalik (Katta to‘ra)ni Buxoro Rossiya munosabatlari keskinlashgan bir vaqtda, otasi tomonidan avval Karmana, so‘ngra Gʻuzorga hokim etib tayinlanadi. Erjar bo‘yidagi jangdan so‘ng (1866 yil 8 may) va ayniqsa Jizzaxning ruslar tomonidan (1866 yil, 19 oktyabr) istilo etilganidan keyin amir Muzaffar o‘zining Samarqanddagi qarorgohidan chiqib Karmanaga kelad. Samarqandda Abdumalik to‘ra 1867 yilning o‘rtalariga qadar bo‘lgan. Abdumalik to‘ra Samarqandda uzoq tura olgani yo‘q, Holbuki u shahzoda hamda katta o‘g‘il sifatida amirlikning faxri hisoblanmish, bu shaharda qolishi, chet el istilochilariga qarshi mudofaani ham tashkil etishga hissa qo‘shishi mumkin edi. Amrilikka qarashli Samarqandda bu vaqtda yuqorida ta’kidlanganidek Sherali inoq nomli bir shaxs hokimi edi. Sherali inoq o‘zining mazhabparastligi, xalqqa zulmi-zo‘ravonligi oshib ketganligidan joni xalqumiga kelgan shaxar ahli, uning ustidan shikoyat bilan amirga murojaat etadilar. Amir bu shikoyatga quloq ham tutmay, aksincha, shikoyatchilarni o‘zi jazolaydi.
Sherali inoq shahzodani ketkazib yuborganidan keyingina o‘z xolicha ish tutishi mumkinligini bilar edi. Shu tariqa, u shahar ahliga hayrihohlik kayfiyatida bo‘lgan, Rossiya mustamlakachiligiga qarshi faol kurash tarafdori bo‘lmish Abdumalik to‘raning vatanparvarlik his-tuyg‘ularini taxt uchun kurashishiga hozirlayotgan “fitnachi” va “isyonchi” degan tamg‘a bilan izohlab amirga chaquv xatlari yubora boshladi.
Loqayd va uquvsiz amirning olib borayotgan nobop ichki va tashqi siyosati, Rossiya imperiyasi qo‘shinini tobora davlat ichiga kirib boratganligi, ketma-ket muvaffaqiyatsizliklar davlat inqirozini yanada chuqurlashtira bordi. Bunday bir siyosiy vaziyatda yurt mustaqilligi va ozodligi kayfiyatidagi vatanparvar kuchlar esa endilikda yosh bo‘lsada, obro‘li va tadbirli shahzoda Abdumalik (Katta to‘ra) to‘ra atrofida jipslashishini maqsadga muvofiq deb hisoblay boshladilar.
1. Abdumalik (Katta to‘ra) to‘ra boshchiligidagi xalq –ozodlik harakati, 1868 y.
2. Bobon to‘qsabo boshchiligidagi (1869 y) hamda Shahrisabz va Kitob bekliklaridagi (1870y.) harakatlar.
3. “Iskandarko‘l operatsiyasi” vaqtidagi Qo‘shtut bekligi dehqonlari qarshilik harakatlar.
Abdumalik (Katta to‘ra) boshchiligidagi harakat, birinchi navbatda o‘rta asr qoloqligi, o‘zaro parokandalik, mahalliy hokimlarning va hukmdor zulm-zo‘ravonligi hamda Rossiya istilosiga qarshi kurashni o‘z oldiga maqsad qilib olgan, davlat mustaqilligi va ozodligi uchun ko‘tarilgan, turli tabaqa, qabila, elatlarni o‘zida birlashtirgan, to‘laqonli xalq ozodligi kurashi atamasiga to‘liq mos kelar edi. Abdumalik (Katta to‘ra) boshchiligidagi xalq ozodlik harakatini uchta davrga bo‘lib o‘rganish mumkin.
Birinchi davr; taxminan 1867 yil oxiri -1868 yil boshlaridan to amir Muzaffar Rossiya bilan sulh tuzib, rus vassaligini qabul qilgungacha (1868 yil 23 iyun) bo‘lgan davr.
Ikkinchi davr: Sulh imzolangan vaqtdan to Abdumalik to‘raga qarshi general Abramov boshchiligidagi imperiya harbiy kuchlarining Buxoro ichki ishlariga qat’iy aralashuviga qadar bo‘lgan davr. Bu davr ichida Abdumalik to‘ra barcha vatanparvar, Rossiya istilosi va amir hukmronligiga qarshi turgan kuchvlarning yagona tan olingan rahbariga aylanadi.
Uchinchi davr: Abdumalik to‘raning imperiya qo‘shini tomonidan mag‘lubiyatga uchrashi. Xalq ozodlik harakatining oqibatlari. To‘raning Xiva xonligidagi davri. Uning mamlakatdan chiqib ketishiga majbur bo‘lib, xorijda yurgani faoliyati.
Katta to‘ra Buxoro amirligi tarixida ilk bor Rossiya istilosiga qarshi, o‘rta asrchilik bid’ati va parokandaligiga qarshi umumxalq ozodlik kurashini boshladi hamda unga o‘zi rahbarlik qidi. Albatta, musulmon sharqi an’analariga ko‘ra aholining chet el bosqinchilariga qarshi kurashidagi g‘oya bu “din uchun kurash” g‘oyasi bo‘lib, to‘ra ham ozodlik kurashida shu bayroq, shu mafkura ostida kurash olib bordi. Chunki, butun aholini birlashtiruvchi yagona g‘oya, mafkura bu paytda faqat diniy g‘oya va mafkuragiga bo‘lishi mumkin edi. Yigirma yoshli jasur shaxzoda xo‘rlik va haqoratga ko‘ngan otasidan norozi bo‘lgan xolda kurashni davom ettirgan.1868 yil 19 oktyabr kuni general Abramov 8 rota, 6 ta zambarak, 250 nafar kazak, bir necha raketa qurilmasi bilan qarshi tomonga, Abdumalik to‘ra boshchiligidagi xalq-ozodlik kurashishini bostirish uchun harbiy yurishni boshlaydi. Abdumalik to‘ra mag‘lubiyatga uchraydi.
1868 yil rus-buxoro munosabatlari, shu davrdagi xonlikdagi siyosiy vaziyat, Abdumalik to‘ra boshchiligidagi xalq ozodlik harakatining Rossiya imperiyasi qo‘shini tomonidan mag‘lubiyatga uchradi.
Miri Arab madrasasi
Qadimdan Buxoro o‘zining ko‘plab madrasalari bilan nom taratgan. U turli yerlardan ilm tahsili uchun talabalar tashrif buyuradigan shahar hisoblangan. Narshaxiyning fikricha, 937 yilgi yong‘indan zarar ko‘rgan “Forjak” madrasasi Markaziy Osiyodagi dastlabki madrasalardan sanalgan. Abu Hafs Kabir Buxoriy ham Buxoroda ilmiy va diniy bilimlar rivojiga katta hissa qo‘shgan madrasaga asos solgan. O‘rta asrlarda Buxoro madrasalari ilm maskani sifatida nafaqat Markaziy Osiyoda, balki Sharqda ham mashhur edi. Amir Temur va temuriylar davrida madrasalar oliy ma’lumot beruvchi markaz vazifasini o‘tagan.
Muhammad Ali Baljuvoniyning ma’lumotiga ko‘ra, XX asrning boshlariga kelib, Buxoroda madrasalar soni 400 ga yaqin bo‘lgan. Madrasalar asosan xon, amaldor, badavlat kishilar va ziyoli shaxslarning tashabbusi bilan barpo etilib, nomi o‘sha shaxslar ismi, ba’zan madrasa joylashgan mahalla, guzar nomi bilan atalgan.
Shunday madrasalardan biri Miri Arab madrasasi hisoblanib, uni 1530-1536 yillarda Buxoro xoni, mumtoz shoir Ubaydullaxon (1510-1539/40 yillarda hukmronlik qilgan) in’om etgan mablag‘ hamda ko‘plab vaqf mulklari hisobiga Shayx Abdulloh (Miri Arab) qurdirgan. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Davlat arxivida saqlanayotgan I-323-jamg‘armadagi vaqf hujjatida ham 1527 yil madrasa uchun ajratilgan ko‘p sonli dehqonchilik yer maydonlari, butun qishloqlar va boshqa mol-mulklar birma-bir sanab berilgan.
Miri Arab madrasa qurilishini nihoyasiga yetkaza olmay, 1536 yil boshida vafot etadi. Vasiyatiga ko‘ra kuyovi Shayx Zakariyo qurilishni oxiriga yetkazgan. Shu tariqa madrasa oliy o‘quv dargohi sifatida mudarris, olim, adabiyotchi, amaldor, elchi, harbiy, imom, siyosiy arbob va hatto ma’rifatparvarlarni yetishtiradigan oliy o‘quv yurtiga aylanib borgan. Sadri Ziyo (1865-1932 yy.)ning ma’lumotiga ko‘ra, Shohmurod Miri Arab madrasasining bitta hujrasida kecha-kunduz riyozat chekib ilm olish bilan shug‘ullangan va xalq orasida “Amir Jannatmakon” laqabi bilan tanilgan. Amir Haydar ham shu yerda tahsil olgan.
Amir Shohmurod madrasa talabalariga soliqlardan tushgan daromad hisobidan nafaqa (stipendiya) to‘lashni joriy etgan.
Shuni ham qayd etish lozimki, madrasalarning moliyaviy xarajati vaqf daromadi hamda davlat xazinasidan ajratilgan qo‘shimcha mablag‘ hisobiga qoplangan, har bir madrasaning o‘z vaqf mulki va vaqfnoma hujjati bo‘lgan. Vaqfnomada madrasaning chiqimi, undagi xizmatchilar: mutavalli, mudarris, hofiz, muhri, naqib, farrosh, oshpaz va boshqalar, shuningdek, talabalar soni, ularga berilgan maosh va nafaqalar aniq ko‘rsatilgan. Har bir madrasaning xon tomonidan tayinlangan o‘z mutavallisi bo‘lgan. Mutavalli xodim va talabalarga to‘lanadigan haq, vaqf yerlarida ishni tashkil etish, mardikorlar yollash, ijarachilar va hissadorlar bilan shartnoma tuzish, do‘konlar, tegirmonlar va madrasaning vaqf mulkiga kiruvchi boshqa ob’yektlardan ijara haqini undirish va undan boshqa ishlarga mas’ul bo‘lgan. Shuningdek, madrasa xizmatchilari, mudarrislari va talabalarga beriladigan yillik maosh miqdori naqd pul va ozuqalik don hisobidan ajratilgan.
Mutavalliga madrasadagi xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar (o‘qituvchi- mudarrislardan tashqari) faoliyatini, ayrim hollarda esa talabalarning darsga qatnashish davomatlarini nazorat qilib turish yuklangan. Uning lavozimi otadan bolaga meros tariqasida o‘tishi yo‘lga qo‘yilgan. Vaqf daromadlari madrasa talabalari, mudarrislar, mutavalli va xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar o‘rtasida shariat ko‘rsatmalari asosida taqsimlangan.
Madrasadagi talabalar soni va ularning o‘qish muddati madrasa daromadiga bog‘liq bo‘lib, daromadga qarab madrasa xodimlarining soni ham belgilangan.
O‘quv yili oxirida talabalar o‘tilgan fanlar yuzasidan bevosita ota-onalar ishtirokida imtihon topshirgan. Madrasani muvaffaqiyatli tamomlagan talabalarga shahodatnoma – diplom berilgan. Hatto a’lo baholarda o‘qigan talabalar amir tomonidan turli sovg‘a va naqd pul mukofoti bilan taqdirlangan. Masalan, qo‘shrabotlik talaba Kamoliddin Miri Arab madrasasini a’lo baholar bilan yakunlagach, unga amir Abdulahad sarupo kiygizib, “Qur’oni karim” va “Al-Jome’ as-sahih”kitoblarini sovg‘a qilib saroyda ishlashga taklif etgan.
Miri Arab madrasasida uzoq yillar davomida tahsil olib, bosh mudarrislik lavozimigacha ko‘tarilgan Ahmadxon ibn Ismoilxon ham amirning buyrug‘iga binoan dahyak olgan. Bundan tashqari, O‘zR MDAdagi “Qushbegi fondi”da yuz nafar a’lo bahoga o‘qiydigan talabalarni taqdirlash uchun muftining amirga yozgan arizasi saqlanmoqda.
Fond hujjatlari bilan tanishganda amir “ziyoratchilari”ning ro‘yxatlari ham saqlanishi aniqlandi. Ushbu hujjatlar Sadriddin Ayniyning: “Miri Arab madrasasidagi “ziyoratchi” talabalar madrasada yashab, har kuni tongda amir saroyidagi “Mehmonxonai Rahimxoniy”ga o‘tirib Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) haqlariga salavot va duolar o‘qib qaytganlar. Ular davlatdan har oy 30 tanga maosh olishgan. Bundan tashqari, har kun bitta non va mayiz olishgan”, degan fikrini isbotlaydi.
Madrasaga asosan maktabni tugatganlar qabul qilingan. Talabalar yoshi 10 yoshdan 40 yoshgacha bo‘lgan. Ye.K.Meyendorf, N.P.Ostroumov, N.V.Xanыkov, P.I.Demezon, T.M.Aminov, V.L.Benin, D.N.Logofetlar tadqiqotlarida madrasada ta’lim 10 yildan 30 yilgacha bo‘lishi va darslarda qaysi fanlar o‘qitilishi haqida batafsil ma’lumot berilgan.
Talabalar madrasaga imtihon asosida qabul qilingan. Ular bilim darajasiga qarab uch guruhga bo‘lingan. A’lo (oliy), avsat (o‘rta) va adno (quyi). Ular madrasa yotoqxonalarida yashash huquqiga ega bo‘lgan.
Sadriddin Ayniyning yozishicha, madrasada haftada to‘rt kunlik tahsil joriy etilgan. Ya’ni, yakshanbadan chorshanbagacha. Payshanba, juma, shanba kunlari dam olish kunlari hisoblangan. Odatda mashg‘ulotlar sentyabrda boshlanib, mart oyigacha davom etgan. Yoz oylari va ramazon oyida ta’tilga chiqilgan.
Darslar bomdod namozidan keyin boshlangan. Dars ertalab soat 4:00 dan 10:00 gacha davom etgan. 12:00 da tushlik, so‘ngra bahs-munozara. 16:00 dan 18:00 gacha dam olingan. Kechki ovqatdan so‘ng yana tungacha bahs-munozara davom etgan. Talabalar o‘quv kursiga qarab emas, balki qaysi kitobni o‘qiyotganligiga qarab jamoa-guruhlarga ajratilgan. Jamoa-guruh soni talabalar miqdori va madrasa qamroviga qarab belgilangan. Katta madrasalarda har bir guruhda 5-10 nafardan 20 nafargacha talaba tahsil olgan.
O‘quv dasturlari uch qismga bo‘lib o‘rgatilgan: diniy adabiyotlar, umumta’lim fanlar va maxsus pedagogik fanlar. Madrasaning o‘quv kursi, odatda, “Avvali ilm” deb nomlangan fors tilidagi o‘quv qo‘llanmasini o‘zlashtirish bilan boshlangan. Madrasalarda to‘liq kursni o‘qib tugatish uchun talabalardan falsafa va huquq fanlariga oid taxminan 137 ta darslik-qo‘llanmani o‘zlashtirish talab etilgan. Bu darsliklarning aksariyatini Markaziy Osiyolik allomalarning asarlari, jumladan, Imom Buxoriy va Iso Termiziylarning hadis to‘plamlari, Abu Mansur Moturidiyning “Kitob at-tavhid”, Burhoniddin Marg‘inoniyning “Al-hidoya fi sharh al-bidoya”, Umar Qazviniyning “Ar-risola ash-shamsiya fil qavoid al-mantiqiyya”, Abdurahmon Jomiyning “Al-favoid ad-diyoiya”, Mahmud ibn Ahmad Mahbubiyning “Viqoyat ar-rivoya fi masoilil Hidoya”, Ubaydulloh ibn Mas’ud Mahbubiyning “An-nuqoya” kabi asarlari tashkil etgan.
Bundan tashqari, talabalar qiziqishlari va mudarrislarning salohiyati hamda mavjudligiga qarab, handasa, tibbiyot, kimyo, jo‘g‘rofiya, tarix, adabiyot, aruz ilmi, me’morchilik (arxitektura) asoslari, xattotlik, musiqa, matematika, mantiq, astronomiya, arab adabiyoti, etika, notiqlik san’ati va gigiyena kabi fanlardan ham bilim olishgan. Masalan, Miri Arab madrasasida tahsil olib, shu yerda tib ilmidan saboq bergan olim Ahmadxon ibn Ismoilxon ham dorishunoslikka oid “Qarabodin Tayloqiy” va shogirdi Abul Baqo Maxzum ibn domlo Ernazar mudarris “Hujjatu-l-labib” nomli asarlarini ta’lif etishgan. “Qarabodin Tayloqiy” nomli risolada Miri Arab madrasasida ikkita hujra aynan bemor davolashga ajratilgani, unda muallif – Ahmadxon ibn Ismoilxon bemorlarni davolagani yozilgan. Bu haqda “Buxoro madrasalari tarixidan: Ahmadxon ibn Ismoilxon merosi” nomli kitobda to‘liq ma’lumot berganmiz.
Afsuski, sho‘rolar davriga kelib, 1920-1930 yillarda “madaniy inqilobchilar” tomonidan madrasalarning ko‘pchiligi buzib tashlandi. Omon qolgan ayrim maktab va madrasalar birin-ketin yopila boshladi. Vaqf mulklari madrasalar tasarrufidan olinib, ularning faoliyatiga nuqta qo‘yildi. Keyinchalik, ya’ni XX asrning 40 yillaridagi siyosiy vaziyat tufayli ichki siyosatda dinga nisbatan ba’zi yengilliklar berishga harakat qilindi. Buning natijasida 1945 yil 10 oktyabrda O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasi qoshida diniy madrasa ochilishiga ruxsat berildi. Yuqoridagi buyruq asosida 1945 yil 29 noyabrda Diniy boshqarma ixtiyoriga ikkita diniy muassasa ochilishiga ruxsat berilganligi to‘g‘risida qaror qabul qilinib, Toshkent shahridagi Baroqxon va Buxoro shahridagi sobiq Miri Arab madrasasi faoliyatiga ruxsat berildi. Miri Arab madrasasi 1946 yilda 30 ta talaba bilan, Baroqxon madrasasi esa 1956 yildan o‘z faoliyatini boshladi. Bu ilm maskanidan islom dini ravnaqiga sezilarli hissa qo‘shgan mashhur ulamolar yetishib chiqqan. Ular orasida rossiyalik Ravil Gaynutdin, boshqirdistonlik Talgat Tojuddin, chechenistonlik Ahmad Qodirov, ozarbayjonlik Olloshukur Poshshozoda, qirg‘izistonlik Kimsanboy Abdurahmonov hamda turkmanistonlik Nasrulloxon Ibodulloyev kabilar ilm olganlar.
Shuningdek, bilim yurtini ochilishiga sababchi bo‘lgan muftiy Eshon Boboxon, muftiy Eshon Ziyovuddinxon va zamonamizning taniqli ulamolari Abdulg‘ani Abdullayev, Muxtorjon Abdullayev, Yusufxon Shokirov, Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf, Fozil qori Sobirov, Rahmatulla qori Obidov, Abdurashid qori Bahromov, Usmonxon Alimov, Abdulg‘afur Razzoqov va respublikamizdagi imom-xatiblarning aksariyati ham madrasaning faxriy talabalaridan bo‘lganlar.
Hozirgi kunga kelib Miri Arab madrasasida 3 yil davomida diniy fanlar bilan bir qatorda umumta’lim fanlari ham o‘qitiladi. Bilim yurtida 25 nafar ma’lumoti oliy va malakali o‘qituvchi-mudarrislar 130 ga yaqin talabalarga dars berib kelmoqdalar. Madrasada talabalarning ilm olish va yashashlari uchun barcha shart-sharoitlar yaratilgan.
Bilim yurti talabalari kompyuter xonasi, fan kabinetlari va madrasa kutubxonasida saqlanayotgan qadimiy boy madaniy va ma’naviy merosimiz hisoblangan qo‘lyozma va toshbosma kitoblardan foydalanadilar. Uzoq tuman va boshqa viloyatlardan kelgan talabalar yotoqxona bilan ta’minlangan.
Madrasani bitirganlarga islomshunos, imom-xatib va arab tili o‘qituvchisi mutaxassisligi bo‘yicha shahodatnoma beriladi. O‘z ilm saviyasini oshirishni istagan talabalarga O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori (2003 yil 22 avgust)ga asosan davlat oliy ta’lim tizimida o‘qishni davom ettirish huquqi berilgan.
Kirki shahridagi rus harbiy garnizoni. "Kirki" nomi tarixiy manbalarda tTurkiston general gubernatorligi davrida uchraydi.
Kirki shahri: XIX asr oxirida Turkiston general-gubernatorligi hududida, Sirdaryo–Jizzax yo‘li atrofida joylashgan kichik garnizon qishlog‘i bo‘lgan.
Nima uchun garnizon qurilgan:
- Savdo yo‘llarini muhofaza qilish
- Sirdaryo bo‘ylab harbiy nazorat
- Temir yo‘l qurilishiga xizmat
- Buxoro–Toshkent yo‘lini xavfsizlashtirish
- Qo‘shni hududlarda tartibni ta’minlash
Garnizon tarkibi:
- Piyoda qism (pexota)
- Kazak otliq guruhi
- Kichik artilleriya bo‘limi
- Muhandis va aloqa xizmati
- Ofiserlar binosi va kazarmalar
1899 yilgi rasmda:
- Oq kiteldagi rus piyoda askarlari
- Mosin vintovkasi bilan saf mashqlar
- Orqa fonda daraxtzor va mashq maydoni
- Tadbir “stroyevoy smotr”—harbiy tekshiruv
Garnizon infratuzilmasi:
- Kazarmalar
- Qo‘mondonlik binosi
- Qurol ombori
- Gospital
- Telegraf nuqtasi
- Oshxona va nonvoyxona
- At qo‘riqxonasi
Tarixiy ahamiyati:
- Turkistondagi strategik nazorat nuqtalaridan biri
- Qo‘shinlarni Buxoro va Toshkentga yuborishda ortiq baza
- Muntazam mashqlar va tayyorgarlik maydoni
Garnizon tugashi:
- 1917–1920 yillarda Rossiya inqilobidan keyin qismlar tarqatilgan
- Garnizon bosqichma-bosqich yopilgan
Abdulaxadxon va Nikolay II haqida tarixiy ma’lumot
Abdulaxadxon (to‘liq ismi: Sayyid Mir Abdullahadxon) — Buxoro amiri bo‘lib, u 1885–1910 yillarda Buxoro amirligini boshqargan. U Mang‘itlar sulolasining vakili edi.
Buxoro Rossiya imperiyasiga qaram (protektorat) davlat bo‘lgan.
Rossiya Buxoroni to‘liq bosib olmagan, lekin tashqi siyosat va iqtisodiyotga katta ta’sir ko‘rsatgan.
Rossiya armiyasi va maslaxatchilari Buxoroda joylashgan.
Nikolay II — Rossiya imperiyasining oxirgi imperatori bo‘lgan. U 1894–1917 yillarda hukmronlik qilgan.
Rossiya Markaziy Osiyoni to‘liq nazoratga olgan.
Buxoro amirligi Rossiyaga siyosiy jihatdan bog‘liq bo‘lgan.
1917 yilda Rossiyada inqilob bo‘lib, podshohlik tugatilgan.
Ushbu surat 1890-yillar oxiri yoki 1900-yillar boshida Rossiyada, Sankt-Peterburg yoki Moskvada rasmiy tashrif paytida olingan.
Abdulaxadxon bir necha marta Rossiyaga kelgan va Nikolay II bilan rasmiy uchrashuvlarda qatnashgan.
Buxoro va Rossiya o‘rtasidagi siyosiy munosabatlarni mustahkamlash uchun tashkil etilgan.
Amirlikning Rossiyaga sodiqligini namoyish qilish maqsadida bo‘lgan
Savdo, harbiy va diplomatik masalalar muhokama qilingan.
Bu rasm — Buxoro amiri Abdulaxadxon va Rossiya podshohi Nikolay II ning rasmiy tarixiy uchrashuvi aks ettirilgan qimmatli tarixiy hujjatdir.
