XIX asrning o‘rtalarida mustamlakachi ikki yirik imperiya, ya’ni Angliya va Rossiya davlatlari manfaatlari Turkistonda to‘qnashdi. Rossiya siyosatchilari Turkiston xalqlari o‘z xoliga tashlab qo‘yilsa, tez orada Britaniya hokimiyatining O‘rta Osiyoni va keyinroq Kaspiy dengizining sharqiy tomonlarini egallab olishidan g‘oyat xavfsiramoqda edilar.
XIX asrning 20-yillariga kelib Angliyada ishlab chiqarilgan mollar Rossiyadan keltiriladigan mahsulotlarga raqobat tug‘dira boshladi. Buyuk Britaniya Afg‘oniston, Eron va O‘rta Osiyo hududlariga bo‘lgan davolarini ochiqchasiga bayon eta boshlagan edi.
Angliyaning asosiy maqsadi xonliklarni bosib olishga chog‘lanayotgan Rossiyaning rejalarini barbod qilib, uchala xonlikni unga qarshi bir kuch qilib birlashtirishdan iborat edi. Bu maqsadi amalga oshgach, uning O‘rta Osiyo bozorlarini egallash rejasi ham yo‘q emasdi.
Bu ishlarni amalga oshirish uchun Angliya hukumati 1841-1842 yillarda Stoddart va Konnolini xonliklarga maxsus missiyani bajarishi uchun jo‘natib yubordi. Qo‘qon va Xiva xonlari ularning taklifiga ko‘ndi, harbiy kuchlarni birlashtirishga rozi bo‘ldi. Ammo Buxoro amiri Nasrulloxon ingliz elchilarini qatl qildirdi. Shu ishi bilan u chor Rossiyasi mustamlakachilik sirtmog‘ining tashlanishiga imkon yaratib berdi. Rossiyani bu imkoniyatdan foydalanishi uchun qulay imkoniyat bo‘ldi.
Chor Rossiyasi bosqini XIX asrning o‘rtalariga kelib, Turkiston hududidagi Qo‘qon xonligi, Buxoro amirligi va Xiva xonligiga qarshi katta xavf paydo bo‘ldi. O‘lkaninig qulay geografik joylashuvi, tabiiy iqlimi, ulkan iqtisodiy salohiyati, moddiy va ma’naviy boyliklariga egalik qilishni ko‘zlagan Chor Rossiyasi o‘z mustamlakachilik rejalarini harbiy yo‘l bilan amalga oshirishga kirishdi.
Imperiya xukumati O‘rta Osiyoni egallash orqali nafaqat iqtisodiy manfaatlarni, balki uzoqni ko‘zlagan strategik maqsadlarni ham rejalashtirgan edi. Eng avvalo tayyor mahsulotlar bozori va arzon xom-ashyo bazasiga ega bo‘lish, O‘rta Osiyoda Angliya mavqeini kuchayishiga yul bermaslik, mintaqada o‘z ta’sir kuchini mustahkamlash va unga qo‘shni mamlakatlar bozorlariga yul ochish istilochilik yurishlaridan ko‘zlangan asosiy maqsadlar edi.
Rossiya Osiyo bozorlarida o‘z mavqeini mustahkamlash maqsadida rus mahsulotlarini mintaqaga keltirilishida imtiyozli bojxona sharoitlarini yaratib berdi. Nikolay II davriga kelib chor Rossiyasining mintaqadagi diplomatik va harbiy ta’siri kuchayib bordi. 1834 o‘zbek xonliklariga olib boruvchi yo‘l chorrahalarida Novo-Aleksandrovsk qo‘rg‘oni (Mang‘ishloq shahri) barpo etildi.
XIX asrning 60-70 yillarida, uzoq tayyorgarlikdan so‘ng Qo‘qon va Xiva xonliklariga hamda Buxoro amirligiga qarshi harbiy yurishlar boshlandi.
1839 yil oxiri 1840 yil boshlarida Orenburg general-gubernatori graf Perovskiy Xiva xonligiga qarshi muvaffaqiyatsiz qishki harbiy yurish uyushtirdi. 1847 yilda general Oruchev Orol dengizining shimoli-sharqiy qirg‘og‘ini zabt etdi va Rahim (Kazalinsk shahri) qo‘rg‘oniga asos soldi. „Nikolay“ va „Konstantin“ paroxodlaridan iborat Orol flotiliyasi tashkil etildi. 1850-55 yillarga kelib Qo‘qon xonligiga qarashli Kumushqo‘rg‘on, Chimqo‘rg‘on, Qo‘shqo‘rg‘on, Oqmachit (Qizil O‘rda) qal’asi, keyinchalik hududida Verniy qo‘rg‘oni barpo etilgan Ili daryosi vodiysi rus qo‘shinlari tomonidan bosib olindi. Aleksandr II hukmronligi davrida O‘rta Osiyoni bosib olish imperiya tashqi siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi.
Aholining keskin qarshiligiga qaramay, o‘lkamiz hududining katta qismi istilochilar tomonidan bosib olindi. Qo‘qon xonligi hududida Turkiston general-gubernatorligi tuzilib, Qo‘qon xonligi butunlay tugatildi. Buxoro amirligi va Xiva xonligi esa o‘z siyosiy mustaqilligini yo‘qotib, chor Rossiyasiga qaram o‘lkaga aylantirildi.
Imperiya hukumati o‘z rejalarini zudlik bilan amalga oshirib, ulkan xom ashyo manbai va tayyor mahsulotlar bozoriga aylantirdi. Xalqimizning moddiy va ma’naviy boyliklari talon - taroj qilindi, milliy qadriyatlari, diniy e’tiqodi va madaniyati tahqirlandi. Chor Rossiyasi hududlaridan aholi ko‘chirib keltirilib, ularga mahalliy dehqonlardan serhosil, unumli yerlar tortib olib berildi.
Bularning barchasi mahalliy xalqning keskin noroziligi, qarshiligiga sabab bo‘ldi.
XVI asr boshlarida temuriylar davlati yemirilganidan to XIX-asrning 60-70-yillarigacha O‘rta Osiyoda uchta - Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklari hukm surdi. Bu orada O‘rta Osiyo Afg‘oniston, Hindiston, Arabiston va Xitoy bilan qadimiy siyosiy-iqtisodiy aloqalarini davom ettiraverdi. Vaqt o‘tgan sari Rossiya bilan bunday aloqalari kuchayib bordi.
Chorizm XVI asrning ikkinchi yarmidan boshlab Ashtarxon, Qozon, Sibir va Qrim xonliklarini bosib olgach, rus davlati O‘rta Osiyo va Qozog‘istonga qo‘shni bo‘lib qoldi. Natijada rus davlati o‘zbek xonliklari bilan bevosita barcha sohalarda munosabatga kirishish imkonini qo‘lga kiritdi. U o‘z qaramog‘idagi chet o‘lkalarning gazlama, kiyim-kechak va boshqa turli-tuman mollarga bo‘lgan ehtiyojini qondirish maqsadida savdoni rivojlantirishga qaratilgan muhim choralarni amalga oshira bordi. O‘z navbatida o‘zbek xonliklari Sibir, Volga va O‘rol bo‘yida yashovchi xalqlar bilan tijorat ishlarini kuchaytirishdan manfaatdor edilar. Chunki u yerlarda o‘zbek mollariga talab katta edi. Bu esa har uchala xonlikda hunarmandchilik, qishloq xo‘jaligi rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.
