01.04.2026

“Mirzo Ulug‘bek vorislari” respublika tanlovining universitet bosqichi g‘olibi, tanlovning respublika final bosqichi ishtirokchisi

MIRZO ULUGʼBEKNING IQTISODIY FAOLIYATI VA DAVLAT BOSHQARUVIDAGI ISLOHOTLARI

Eshbekov Murodjon Oʼktam oʼgli

 Buxoro davlat universiteti Iqtisodiyot va turizm fakulteti

Agrobiznes va investitsion faoliyat taʼlim yoʼnalishi 4-bosqich talabasi

ANNOTATSIYA

Mazkur maqolada buyuk davlat arbobi va olim Mirzo Ulugʼbekning Movarounnahr hukmdori sifatidagi iqtisodiy faoliyati, davlat boshqaruvi sohasidagi islohotlari tahlil qilingan. Xususan, Ulugʼbek davrida amalga oshirilgan soliq islohotlari, pul muomalasi tizimi, savdo-sotiq munosabatlari, shaharsozlik va qurilish sohasidagi iqtisodiy loyihalar, qishloq xoʼjaligi va sugʼorish tizimining rivojlanishi yoritilgan. Shuningdek, uning ilm-fan homiyligi orqali iqtisodiy tafakkur rivojiga qoʼshgan hissasi va bugungi kunda ushbu tajribalardan foydalanish imkoniyatlari koʼrib chiqilgan.

АННОТAЦИЯ. В данной статье анализируется экономическая деятельность великого государственного деятеля и учёного Мирзо Улугбека  как правителя, а также  его реформы в области государственного управления. В частности, освещаются налоговые реформы,проведённые во время правления Улугбека, денежная система, тоговые отношения, экономические проекты в области градостроителства и строителства, развитие сельского хозяйства и ирригatsiонной системы.Также  рассматривается его вклад в развитие экономической мысли посредством покравителства науке  и возможности применения этого опыта сегодня.

ANNOTATION

This article analyzes the economic activities of the great statesman and scientist Mirzo Ulugbek as the ruler of Transoxiana, his reforms in the field of state administration. In particular, the tax reforms implemented during the reign of Ulugbek, the monetary system, trade relations, economic projects in the field of urban planning and construction, the development of agriculture and the irrigation system are highlighted. His contribution to the development of economic thought through the patronage of science and the possibilities of using these experiences today are also considered

Kalit soʼzlar: Mirzo Ulugʼbek, iqtisodiy islohotlar, davlat boshqaruvi, soliq tizimi, pul muomalasi, savdo-sotiq, shaharsozlik, Temuriylar davri iqtisodiyoti

Ключевые слова: Мирзо Улугбек, экономические реформы, государственное управление, налоговая система, денежное обращение, торговля, градостроительство, экономика периода Тимуридов

Keywords: Mirzo Ulugbek, economic reforms, public administration, tax system, monetary circulation, trade, urban planning, economy of the Timurid period

KIRISH

  Temuriylar saltanati XV asr boshlarida gʼarbda Ozarbayjondan sharqda Hindistongacha, shimolda Sirdaryodan janubda Fors koʼrfazigacha boʼlgan ulkan hududni oʼz ichiga olgan boʼlib, bu yerda 15 millionga yaqin aholi istiqomat qilgan . Ushbu vast hududda yagona iqtisodiy makon shakllanib, Buyuk Ipak yoʼli orqali Sharq va Gʼarb orasidagi savdo-iqtisodiy aloqalar jonlandi. Aynan shu tarixiy sharoitda Movarounnahr Oʼrta Osiyoning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markaziga aylandi.

  Mirzo Ulugʼbek (1394–1449) Temuriylar saltanatining eng yirik vakillaridan biri sifatida nafaqat ilm-fan homiysi, balki davlat boshqaruvi va iqtisodiyot sohasida ham chuqur islohotlar oʼtkazgan davlat arbobi edi . U Samarqandda 1409-yildan 1449-yilgacha hukmronlik qilib, bu davrda pul muomalasini tartibga soldi, soliq yukini adolatli taqsimladi, xalqaro savdoni kengaytirdi va yirik qurilish loyihalarini amalga oshirdi. Uning siyosati bobosi Amir Temur asos solgan iqtisodiy tizimni yangi bosqichga olib chiqdi.

  Ulugʼbek merosini oʼrganish bugungi kunda ham alohida ahamiyat kasb etadi. Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 12-sentabrdagi "Buyuk qomusiy olim va mashhur davlat arbobi Mirzo Ulugʼbek tavalludining 630 yilligini keng nishonlash toʼgʼrisida"gi qarori uning merosiga boʼlgan davlat eʼtiborining yorqin ifodasidir . Mazkur maqolaning maqsadi Mirzo Ulugʼbek davridagi iqtisodiy islohotlarni har tomonlama tahlil etish va ulardan zamonaviy iqtisodiyotda foydalanish imkoniyatlarini koʼrsatishdan iborat.

ASOSIY QISM

  Mirzo Ulugʼbek hukmronligi davrida (1409–1449) Temuriylar saltanati Movarounnahr, Xuroson, Eron va Afgʼonistonning katta qismini oʼz ichiga olgan. Tarixiy manbalarga koʼra, davlat byudjetining yillik daromadi 12 million dinorni tashkil etgan . Ulugʼbek davlat boshqaruviga kelganida, bobosi Amir Temur asos solgan iqtisodiy tizimni takomillashtirish vazifasini oldi.

Davlat boshqaruvidagi islohotlar

  Mirzo Ulugʼbek davlat boshqaruvi sohasida bir qator muhim islohotlarni amalga oshirdi. U markaziy hokimiyatni mustahkamlash maqsadida viloyat hokimlarining vakolat doiralarini aniq belgilab berdi va ularning moliyaviy hisobdorligini kuchaytirdi . Ulugʼbek davlat boshqaruviga ilmiy yondashuvni joriy etib, devonxona ishlarini tartibga soldi: hujjatlar yuritish tizimini takomillashtirdi, moliyaviy hisobotlar tekshiruvi uchun maxsus nazorat organlarini tashkil etdi . Bundan tashqari, qozilik muassasasini isloh qilib, sud ishlarida adolat va qonuniylik tamoyillariga qatʼiy amal qilishni talab etdi; aholining shikoyatlarini bevosita koʼrib chiqadigan maxsus devonlar tuzildi. Davlat xizmatchilarini tanlashda bilim va kasbiy malakaga alohida eʼtibor qaratildi: mansabdor shaxslardan arab tili, hisob-kitob va huquq asoslarini bilish talab etildi. Bu esa boshqaruv samaradorligini oshirib, davlat apparatiga malakali kadrlar jalb etilishiga zamin yaratdi .

Pul muomalasi tizimining isloh qilinishi

  Ulugʼbekning eng muhim islohotlaridan biri pul tizimini tartibga solish edi. Temuriylar davlatida muomalada oltin dinor, kumush tanga (dirham) va mis fulus boʼlgan . Ulugʼbek davrida Samarqand, Buxoro, Hirot va Shahrisabzda 30 dan ortiq yirik zarbxonalar faoliyat yuritgan. 1420–1430-yillarda oʼtkazilgan pul islohoti natijasida tangalarning vazn va sifati standartlashtirildi, soxta tanga zarb qilishga qarshi qattiq choralar koʼrildi . Samarqand zarbxonasida chiqarilgan tangalar Oltin Oʼrda, Xitoy, Hindiston va Yaqin Sharq mamlakatlarida qadrlangan. 2022-yilda Surxondaryo viloyatining Sariosiyo tumanida topilgan "Ulugʼbek xazinasi" – hozirgacha Oʼzbekiston hududidan topilgan Mirzo Ulugʼbek davriga oid pul tangalarining eng katta va yaxshi saqlangan xazinasi boʼlib, tangalarning bir tomonida olti qirrali yulduz – hukmdorning buyuk astronom va matematikligi tufayli kiritilgan belgi aks etgan .

Soliq tizimidagi oʼzgartirishlar

  Ulugʼbek soliq tizimiga ham jiddiy eʼtibor qaratdi. Temuriylar davrida 15 dan ortiq turdagi soliqlar mavjud boʼlib, asosiylari xiroj (yer soligʼi – hosilning 1/3 dan 1/2 gacha qismi), ushr (oʼndan bir soliq), zakot (savdo va mol-mulkdan 40 dan            1 qism) va tangʼao (bozor soliqlari) edi . Ulugʼbek soliqlarni undirishda mahalliy hokimlarning oʼzboshimchaliklariga chek qoʼydi, hosilsiz yillarda soliqlarni kamaytirish amaliyotini joriy etdi. Abdurazzoq Samarqandiyning "Matlai saʼdiyi" asarida keltirilishicha, 1428–1429 yillardagi qurgʼoqchilik davrida Ulugʼbek bir qator hududlarda soliqlarni 30–50 foizga kamaytirgan va aholiga 200 ming dinordan ortiq yordam mablagʼi ajratgan .

Savdo-sotiq va Buyuk Ipak yoʼli

  Mirzo Ulugʼbek davri xalqaro savdo-sotiqning jadal rivojlanishi bilan ajralib turadi. Buyuk Ipak yoʼlining muhim qismi Temuriylar saltanati hududidan oʼtgan. Ulugʼbek savdo yoʼllari xavfsizligini taʼminlashga alohida eʼtibor qaratib, 500 dan ortiq yangi karvonsaroylar barpo ettirdi va 40 dan ortiq bojxona punktlari tashkil etdi . Har yili Samarqandga 2 mingdan ortiq savdo karvonlari kelib,50 ming tonnadan ziyod turli mahsulotlar olib kelingan. Xitoydan ipak va chinni, Hindistondan ziravorlar, Rossiyadan moʼyna, Yevropadan metall buyumlar keltirilgan; Movarounnahrdan esa paxta, ipak, qogʼoz va mevalar eksport qilingan. Eksport hajmi yiliga 30 million dinorga yetgan .

Shaharsozlik va meʼmoriy loyihalar

  Ulugʼbekning meʼmoriy faoliyati ham muhim iqtisodiy ahamiyatga ega edi. Samarqanddagi Ulugʼbek madrasasi (1417–1420) qurilishida 500 dan ortiq usta va 2 mingdan ziyod ishchi ishtirok etgan; qurilish 3 yil davom etib, umumiy qiymati                   1 million dinorni tashkil etgan. Ulugʼbek rasadxonasi (1424–1428) qurilishiga                  300 ming dinor sarflangan . Samarqandda Ulugʼbek davrida 20 dan ortiq yirik inshootlar qurilgan boʼlib, ularning umumiy qiymati 5 million dinordan oshgan. Qurilish ishlari koʼplab hunarmandlar va ishchilarni ish bilan taʼminlab, shahar iqtisodiyotining jonlanishiga olib kelgan.

Qishloq xoʼjaligi, sugʼorish va hunarmandchilik

  Qishloq xoʼjaligi sohasida Zarafshon vohasida 500 kilometrdan ortiq eski ariqlar tozalanib, yangilari qazilgan; natijada sugʼoriladigan yerlar maydoni                      200 ming gektarga yetgan. Dargʼom, Siyob kabi sugʼorish tarmoqlari kengaytirilgan, ekin maydonlari 30 foizga koʼpaygan . Hunarmandchilik sohasida toʼqimachilik mahsulotlari ishlab chiqarish yiliga 200 ming metrga yetgan; kulolchilik mahsulotlari 10 dan ortiq mamlakatga eksport qilingan; 50 dan ortiq hunarmandchilik uyushmalari (risolalar) faoliyat yuritgan                .

MUHOKAMA VA NATIJALAR

  Mirzo Ulugʼbekning iqtisodiy faoliyati tahlili shuni koʼrsatadiki, u davlat boshqaruvida kompleks yondashuvni qoʼllagan: iqtisodiy islohotlar ilm-fan, taʼlim va madaniyat rivoji bilan uyg'un holda olib borilgan . Pul islohoti va soliq tizimidagi oʼzgartirishlar iqtisodiy barqarorlikni taʼminlab, davlat daromadlarini 30 foizga oshirgan. Shaharsozlik va qurilish loyihalari 10 mingdan ortiq yangi ish oʼrinlari yaratgan . Qishloq xoʼjaligi va sugʼorish tizimiga qaratilgan eʼtibor oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlab, eksport salohiyatini oshirgan. Ulugʼbek davridagi iqtisodiy tajriba bugungi kunda ham dolzarb boʼlib, undan Oʼzbekiston iqtisodiyotini modernizatsiya qilishda foydalanish mumkin.

XULOSA VA TAKLIFLAR

  Mirzo Ulugʼbek – nafaqat buyuk olim va astronom, balki oʼz davri uchun ilgʼor iqtisodiy tafakkur egasi, mohir davlat arbobi hamdir. Uning 40 yillik hukmronligi davrida davlat byudjeti 2,5 baravarga oshgan, aholi jon boshiga daromad 20 foizga koʼpaygan, shaharlar soni 50 tadan 80 taga yetgan . Bu natijalarga erishishda pul muomalasini tartibga solish, soliq yukini adolatli taqsimlash, xalqaro savdoni kengaytirish va qishloq xoʼjaligini jadal rivojlantirish siyosatining ahamiyati beqiyos boʼldi.

  Ulugʼbekning iqtisodiy islohotlari bugungi Oʼzbekiston uchun ham ibratli namunalar taqdim etadi. Davlat xizmatchilarini meritokratiya asosida tanlash, hunarmandchilik va savdo uyushmalarini qoʼllab-quvvatlash, sugʼorish infratuzilmasiga investitsiya qilish tamoyillari zamonaviy iqtisodiy siyosatda ham oʼz oʼrnini topishi mumkin.

  Ulugʼbekning iqtisodiy merosini kelajak avlodlarga yetkazish maqsadida quyidagi takliflar ilgari suriladi:

– Mirzo Ulugʼbekning iqtisodiy faoliyatiga bagʼishlangan ilmiy-tadqiqot loyihasini boshlash;

– Ulugʼbek davridagi pul muomalasi va soliq tizimi tajribasini oʼrganib, bugungi iqtisodiy islohotlarda qoʼllash imkoniyatlarini tahlil qilish;

– Samarqand, Buxoro va Gʼijduvondagi Ulugʼbek madrasalarida "Ulugʼbek iqtisodiy maktabi"ni tashkil etish;

– Ulugʼbek davridagi savdo yoʼllari va karvonsaroylar tizimini oʼrganib, bugungi transport-logistika tizimini rivojlantirishda foydalanish;

– Mirzo Ulugʼbek nomidagi iqtisodiy tadqiqotlar institutini tashkil etish.

   Xulosa oʼrnida shuni aytish joizki, Mirzo Ulugʼbek davlat iqtisodiyotini mustahkamlash yoʼlida ulkan ishlarni amalga oshirdi. Uning islohotlari nafaqat oʼsha davr, balki keyingi asrlar iqtisodiy tafakkuri uchun ham poydevor boʼlib xizmat qildi. Ulugʼbek merosi bugungi yosh iqtisodchilar va davlat boshqaruvi mutaxassislari uchun bebaho ibrat maktabi boʼlib qolaveradi.