11.01.2022

Milliy til - bu millatning ko‘zgusi, unda millatning ruhi, qalbi, hayoti bor boyligi aks etadi. Milliy tilning rivoji millat taraqqiyotining asosiy shartlaridan biri hisoblanadi. Dunyo tahlikaga tushgan sinovli kunlarda O‘zbyek tili bayrami kunini belgilash to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasining Qonuni e’lon qilinganligi, Prezidentimizning ushbu Qonunni imzolagani, yana bir loyihaning umumxalq e’tiboriga havola etilganligi  xalqimizning, ona tilini, vatanini sevadigan har biri kishining qalbini g‘ururga, iftixorga to‘ldiradi. Shunday ekan, globallashuv davrida ona tilimizni boyitish, uni asrash, uning nufuzini ko‘tarishga barcha mas’ul bo‘lishi lozim.Hazrat Alisher Navoiy “Muhokamatul lug‘atayn”da shunday yozadi: “...uch nav’ tildurkim, asl va moʻtabardur va ul tillar iborot gavhari bilan qoyilining adosig‘a zevar va har qaysining furu’i bag‘oyat ko‘pdur. Ammo turkiy va forsiy va hindiy asl tillarning mansha’idur”[1]. “Mansha’i” kelib chiqish joyi, boshlanishi degan ma’noni bildiradi. Demak, bizning ona tilimiz juda ko‘p tillarning kelib chiqishiga asos bo‘lgan va qadim, boy tillardanki, biz bundan faxrlanishimiz, uni boyitish yo‘lida harakat qilmog‘imiz zarur.  Yoki buyuk ma’rifatparvar, qomusiy olim Abdurauf Fitrat “Dunyoning eng boy, eng baxtsiz tili qaysi tildir? Bilasizmi? Turkcha!”, deb yozgan edi. O‘zbek tilining baxtsiz til ekanligidan afsuslangan olim uning boyligidan faxrlanadi: “Turkcha baxtsizdir. Ming yildan beri ezila kelmishdir. Lekin bitmamishdir. Bitmas yashamishtir. Yashar. Negaki, boydir... Bu tilning boyligi va tildagi so‘zning ko‘pligidir; ya’ni tilning grammatik qonuniyatlar jihatidan mukammalligi...[2] deya XX asrning boshlaridayoq bong urib, uni asrashga chaqirgan edi.Haqiqatan ham Fitratning Toshkentdagi eng katta ishlaridan biri "Chig‘atoy gurungi"ni yo‘lga qo‘ygani bo‘ldi. O‘tmish merosini o‘rganish va undan xalqni bahramand etish, tilimizning boyligini, sofligini asrash, avlodlarni ajdodlarining o‘lmas ruhiyati bilan bog‘lashda bu jamiyat juda katta xizmat qilganligi ma’lum. "Ishtirokiyun" gazetasida "Chig‘atoy gurungi" a’zolari nomidan shunday murojaat bosilib chiqqan: "Bizni dushmanimiz deb hisoblaydigan kimsalardan mard bo‘lishlarini so‘raymiz, chunki biz yangi imlo qabul qildik. Turk dunyosini uyg‘otish yo‘lida jonini tikkan adiblar shu munosabatda qay tomonda bo‘lmoqliklari kerak? Sizning tarafdami yo "Chig‘atoy gurungi" tarafdami? Bizning barcha sa’y-harakatimiz turk dunyosi uchundir"."Chig‘atoy gurungi" madaniy-adabiy tashkilot edi, uning faoliyati asosida islohotchilik g‘oyasi yotar edi. Bu haqda Fitrat  yozadi: “Tuzuk, “Chig‘atoy gurungi” bevosita siyosat bilan mashg‘ul bo‘lmoqni istamadi, yolg‘iz til, imlo, adabiyot bilan shug‘ullandi”. Ko‘rinadiki, Fitrat millat ko‘zgusi bo‘lgan til va uning kelajagi haqida birinchilardan bo‘lib qayg‘urdi. Shoir Botu bilan birgalikda “Chig‘atoy gurungi” davrasida o‘zbek tilning nazariy masalalarini muhokama qildilar. Fitrat, Cho‘lpon, Botu, Elbek kabi ijodkorlar badiiy asarlar yaratdilar, o‘z she’rlarida imkon qadar fors-tojikcha so‘zlardan qochib, yangi-yangi turkiy so‘zlar bilan boyitilgan tildan foydalanishga intilganlar [3], tilimizning sofligi uchun kurashganlar.Yangi asrga oyoq qo‘ydik. Ajdodlar an’anasini davom ettirishga harakat sezilarli ko‘zga tashlanmoqda. Ayniqsa, bu borada O‘zbekiston Respublikasining “Davlat tili haqida”gi Qonun qabul qilingan kunni bayram sifatida keng nishonlash to‘g‘risidagi Qonun, o‘zbek tilini asl manshaiga qaytarish yo‘lidagi Loyiha qalblarga nur sochdi, milliy  g‘urur hislariga to‘ldirdi. Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyevning o‘zbek tiliga Davlat tili maqomi berilganligiga 30 yil to‘lishi munosabati bilan chiqargan Qarorlarida,  eng avvalo, dunyodagi qadimiy va boy tillardan biri bo‘lgan o‘zbek tili xalqimiz uchun milliy o‘zlik va mustaqil davlatchilik timsoli, bebaho ma’naviy boylik, mamlakatimizning siyosiy-ijtimoiy, ma’naviy-ma’rifiy taraqqiyotida g‘oyat muhim o‘rin egallab kelayotgan buyuk qadriyat ekanligi ta’kidlanmoqda. Biz esa shunday boy, go‘zal tilimizning qadriga yetayapmizmi?  Shuning uchun bugungi kunda til borasida muammolar talaygina. Birinchidan, umumta’lim maktablarida ona tili va adabiyoti soatlari kamayib ketdi. Ikkinchidan, bolalarni rus maktablarga berdik, ruscha fikrlashi uning o‘zbekona qadriyatlardan, ona tilidan  qanchalik uzoqlatishini hech kim o‘ylamadi.Yana bir achinarli bir holat:  bugungi globallashuv davrida biz o‘zbeklar farzandlarimizga ham xorijiy ismlar qo‘yish yo‘liga o‘tayapmiz. Ko‘p bo‘lmasa-da,  bunday holatga ham uchrab borayotganimizni afsus bilan qayd etish mumkin: Aleksandra, Smit, Yelina, Stif, Fernando va h.kO‘zbek tilining nufuzini oshirish haqidagi mulohazalardan amaliy ishga o‘tish vaqti keldi. Qachon o‘zligimiz, milliy g‘ururimiz haqida o‘ylaymiz? Kelajak avlodga  nimani qoldiramiz?  Ajdodlarimiz qanchadan–qancha tillarni bilishgan, Forobiy bobomizni eslaylik. Ammo avlodlar ajdodlarimiz an’analarini qay darajada davom ettirishayapti? Mahmudxo‘ja Behbudiy XX asr boshlarida “Biz, turkistoniylarg‘a turkiy, forsiy, arabiy  va rusiy bilmoq lozimdur”,- deb yozgan va uning sabablarini asoslab bergan edi[4]. Bundan tashqari “Til masalasi” maqolasida “Dunyomizni ilm-fanidan xabardor bo‘lmoq uchun rus, nemis, fransaviy, anglis, itoliyoli, arabiy, jopuniy tillaridan birini bilmoq kerak...” deya yoshlarni til o‘rganishga chaqirgan edi. Mana oradan bir asr o‘tibdiki, bugungi kunda aksariyat talabalar, magistrlar rus tilini yaxshi bilmasligi afsuslanarli. Chet tillarini o‘rganishga e’tibor kuchayayotganligi ma’rifatparvar bobolarimizning orzusi amalga oshayotganini ko‘rsatadi. Xuddi shuningdek, ma’rifatparvar ajdodlarimizni o‘ylantirgan, milliy tilga e’tiborni, g‘ururni qanday kuchaytiramiz degan og‘riqli savol Vatanini sevgan har bir insonni mushohadaga chorlashi, shubhasiz. Ota–onaga, yaqinlarimizga, Vatanga, tabiatga, jamiyatga munosabatda buni ko‘rib turibmiz, bugungi tahlikali davrda buni hammamiz tan olayapmiz. Birinchi navbatda bog‘chalardan boshlab, milliy, diniy tarbiyani boshlash zarur, milliy tilimizdagi jozibani qadimiy o‘gitlar asosida jajji go‘daklarimizni tarbiyalashni tizimli ravishda yo‘lga qo‘yish lozim.          Buning uchun maktabgacha ta’lim muassasalari dasturlarini milliylashtirish, milliy, o‘zbekona qadriyatlarimizni, milliy tilimizni butun go‘zalligi bilan ularning ongiga, qalbiga singdirish zarur. Shundagina jamiyatni o‘zgartirish, insonni o‘zgartirish haqida fikrlash mumkin. Buning uchun nafaqat tilshunos olimlar, mutaxassislar, har bir ziyoli, o‘zini shu millatning vakili deb bilgan har bir inson Vatan, millat, ona tili oldidagi burchini, mas’uliyatini chuqur his etsagina, maqsadga erishish mumkin.Ayni vaqtda ona tilimizga bo‘layotgan e’tibor jamiyatimizda til madaniyatini oshirish borasida hali ko‘p ishlar qilishimiz lozimligini ham unutmaslikka chorlaydi. Mustaqil O‘zbekistonda o‘zbek tilining mavqei va nufuzini oshirish borasida amalga oshirilayotgan say’ harakatlar, shu bilan birga Qonun va Qarorlar mohiyatidan kelib chiqib, ona tilimizning mustahkam huquqiy asosi va yuksak maqomga ega bo‘lishi uchun, xalqaro minbarlarda baralla yangrashi uchun barchamiz mas’ul bo‘lishimiz lozimligini anglab yetishimiz kerak.BuxDU professori, f.f.doktori, Shoira Nematovna Axmedova                          Adabiyotlar:[1] Алишер Навоий. Муҳокамат ул -луғатайн. 16- жилд. Тошкент. “Фан”, 2000. 84- б.[2] Фитрат Абдурауф. Танланган асарлар. 4-жилд.Тошкент. “Маънавият”, 2006. 336 б.[3] Ингеборг Балдауф. ХХ аср ўзбек адабиётига чизгилар.Тошкент. “Маънавият”. 2001. 52-бет.[4] Беҳбудий Маҳмудхўжа. Танланган асарлар. Тошкент. «Маънавият”.1999. 151-бет.