Turma - yugur, tinma - tirish, bukilma - yuksal,
Hurkma - kurash, qo‘rqma - yopish, charchama - qo‘zg‘al.
Abdurauf Fitrat.
Bu ekspozisiya Vatanim sajdagoxim deb nomlanadi. Eksapozisiyaning bunday nomlanishiga sabab Fitrat XX asr o‘zbek adabiyoti, fani va madaniyatining yirik vakili. U qomusiy bilimga ega olim, adabiyot nazariyachisi, o‘tkir tilshunos, betakror dramaturg va shoir, jangovar publisist, noshir va jurnalist, talantli davlat va jamoat arbobi edi. Abdurauf Fitrat o‘z tarjimai holida yozishicha, 1884 yilda Buxoroda tug‘ildi (S. Ayniy uni 1886 yilda dunyoga kelgan deydi, hozirgi darsliklar va ilmiy tadqiqotlarda ham shu sanani takrorlashadi). Fitrat Abduraufning taxallusi bo‘lib, «tug‘ma iste’dod» ma’nosini beradi.
Otasi Abdurahimboy savdo bilan shug‘ullangani bois chet ellarga chiqar, dunyo ahvolidan boxabar, o‘qimishli va taniqli odam edi. Onasi Bibijon, adabiyotshunos, Fitrat oilaning to‘ng‘ich farzandi edi. U boshlang‘ich tarbiyani diniy maktabda, so‘ng mashhur «Mirarab» madrasasida oldi. Fitratning millatparvarligi bolsheviklar va Sho‘ro hukumati rahbarlariga yoqmas edi. Afsuski xalq ideali va baxt-saodati, haqiqat, adolat, maorif, fan, madaniyat va millat taqdiri uchun tunu kun mehnat qilgan bu ulug‘ zotni shu partiya, shu Sho‘rolar hukumati aksilinqilobchi, millatchi, «xalq dushmani» deb aybladi, 1937 yil aprelda hibsga oldi va 1938 yil 4 oktyabrda A. Qodiriy, Cho‘lponlar bilan birga vahshiylarcha otib tashladi. Ularni otish haqidagi hukm bir kun keyin, ya’ni 1938 yil 5 oktyabrda chiqqan. 1957 yilda Sobiq Ittifoq Oliy sudining harbiy kollegiyasi 1938 yil 5 oktyabrdagi hukmni bekor qildi va Fitratni aybsiz deb topdi. Ekspozisiyada Fitratning BXSHJ tashqi ishlar vaziri Sattor Xo‘jayev bilan tushgan sur’atin, Turkiyaga ketishdan oldingi va Turkiyadan kelgandan so‘ng tushgan sur’atlarni ko‘rishingiz mumkin
Fitrat 1937 yil 24 aprel kuni hibsga olingan. Oradan besh oy o‘tib, 22 sentyabr kuni Hikmatoy Fitratovani ham hibsga olishdi. Vaholanki, ular 1936 yilning 29 sentyabrida rasman ajrashgan edilar. Biroq sho‘ro hukumati uchun qachonlardir «xalq dushmani»ning xotini bo‘lgan ayolni ham qamoqqa olish zarur edi. Chunki, u o‘z eri haqida, tanish-bilishlari to‘g‘risida ko‘p ma’lumotlarni bilishi mumkin edi.
Hikmatoyning qizlik familiyasi Qandova bo‘lib, 1912 yili Buxoroda savdogar oilasida tug‘ilgan. Birinchi eri Nurulloxo‘ja ham badavlat tijoratchilardan edi. Hikmatoy 1932 yili Abdurauf Fitrat bilan turmush qurgan va Toshkentdagi Chakar mavzesida 1936 yilgacha birga yashagan. O‘sha yili 29 sentyabrda esa bizga noma’lum sabablarga ko‘ra ajrashishgan. Bu haqdagi FHDYO qaydi Fitratning pasportiga ham yozilgan edi. Xullas, Fitrat bilan uch yil birga yashagani uchun Hikmatoy qamoqxonada azob-uqubat tortishga, tergovchilarning savoliga javob berishga majbur bo‘ldi.
Hikmatoy hibsga olinganida, unga tegishli oltmish sakkizta uy buyumi, 187 nomdan iborat jihoz va anjom, tilla zirak, uzuklar ham musodara qilindi. Garchi Fitrat va Hikmatoy 1936 yilda ajrashishgan va bu haqdagi FHDYO rasmiy qaydi adib pasportida ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, ular Fitrat qamalgan vaqt, ya’ni 1937 yil apreligacha birga, bir uyda yashab kelishgan. Xo‘sh, nima uchun?
Hikmatoy Fitratning 1937 yil 15 oktyabrda tergovchi savollariga bergan javobiga ko‘ra, professor Fitratning eng yaqin do‘sti Fayzulla Xo‘jayev, Mo‘minjon Aminovlar , ular ajrashishmoqchi bo‘lganlarida oraga tushishgan. Ikkala do‘st akasining uyida yashayotgan Hikmatoyni Fitrat bilan yarashtirishgan va ular yana birga yashay boshlashgan.
Hikmatoy qamoqda o‘tirib, tergovchining savollariga javob berarkan, Fitratning aksilinqilobiy faoliyati to‘g‘risida birorta ham faktni aytmagan. To‘g‘risi, u uylariga keladigan Cho‘lpon, Fayzulla Xo‘jayev, Olim Yunusov, Mo‘minjon Aminovlarni shunchaki do‘stlar ziyorati, deb tushunganini bildirgan.
Xullas, u 1937 yil 22 sentyabrda hibsga olinganidan 1938 yilning 30 dekabrigacha qamoq azobini tortdi. 1939 yil kirishiga bir kun qolganida Hikmatoy Toshkentdan chetga chiqmaslik sharti bilan qamoqdan ozod etildi. Bu paytda qaynonasi, ya’ni Fitratning onasi O‘zbekistondan tashqaridagi ijtimoiy ta’minot tizimi uylaridan biriga badarg‘a qilingan edi. Qizlari Sevara esa bolalar uyiga jo‘natilgandi.
Hikmatoy qaytib kelgach, Sevarani olib, Guliston ko‘chasidagi uyiga bordi. Ammo xonadon allaqachon kimgadir sotib yuborilgan ekan. Shu bois ular uy-joysiz darbadar hayot kechira boshlashdi. Fitrat esa 1938 yilning oktyabrida otib tashlangan edi. Xotini va qizi uning taqdiridan bexabar, ijarama-ijara zo‘rg‘a kun ko‘ra boshlashdi...
Oradan yillar o‘tdi. Stalinning o‘limidan so‘ng, ya’ni 1956 yilda Hikmatoy opa erining taqdiriga oydinlik kiritish niyatida oliy sudga murojaat qildi. Oliy sud harbiy kollegiyasi, raisning o‘rinbosari, adliya polkovnigi V.Borisoglebskiy Fitrat xususida ikki nusxada ma’lumot tayyorlab, birini O‘zbekiston IIV boshqarmasiga, ikkinchisini maxsus bo‘lim boshlig‘iga yubordi. Biroq erining taqdirini bilmoqchi bo‘lgan Hikmatoyga ma’lumot berilmadi.
Bundan o‘kingan, umr yo‘ldoshini so‘nggi bor 1937 yilda ko‘rgan Hikmatoy yana tegishli idoralarga murojaat qildi. Nihoyat, oliy sud harbiy kollegiyasi 1957 yilning birinchi avgustida majlis o‘tkazib, Fitrat ishi yuzasidan bosh prokurorning xulosasini ko‘rib chiqdi hamda 4 N-07109157 raqamli ajrim chiqardi. Ajrimda Fitratning «hech qanday jinoyat qilmaganligi aniqlanib», unga nisbatan 1938 yil 5 oktyabrda chiqarilgan hukm «bekor qilinadi» va «ish to‘xtatiladi» deyilgan edi.
Qarangki, ayol erining mash’um taqdiridan 1957 yil 10 noyabrdagina xabardor bo‘ldi. Bu paytda Hikmatoy aya Toshkent shahri, Sobir Rahimov ko‘chasi, 2-berk ko‘cha, 6-uyda istiqomat qilardi.
