11.01.2022

Mustaqillik munosabati bilan milliy qadriyatlarimizni yangicha anglash, idrok etish jarayoni kuchaygan bir davrda Davlat tili mavqeiga ega bo‘lgan ona tilimizga munosabat tamoman o‘zgardi. O‘zbek tilining mavqei oshdi, uni o‘rganishga bo‘lgan havas kuchaydi. Ona tilini rivojlangan tillar qatori taraqqiy ettirish, til bilimining barcha sohalarini to‘g‘ri talqin etish, ayniqsa uning tarixini keng miqyosda mukammal yoritish dolzarb masalaga aylandi.Insoniyatning eng katta yutuqlaridan biri uning tilidir. Til insonni hayvonotdan ajratgan (Alisher Navoiy) ilohiy qudratdir. Har bir xalq o‘z tili bilan faxrlanadi, uning ichki imkoniyatlari, boy madaniy merosidan keng foydalanishga urinadi. O‘zbek tili ham o‘ziga xos xususiyatlari, chuqur tarixga borib taqaluvchi ildizlari bilan ajralib turadi. Aslida o‘zbek tili turkiy tillar guruhiga mansub bo‘lib, ushbu guruh o‘z navbatida Oltoy tillar oilasiga taalluqlidir. Oltoy tillar oilasi turkiy guruhdan tashqari mo‘g‘ul, manchjur, yapon, koreys kabi qator guruhlarga ajraladi. Turkiy guruh deb nomlanuvchi tillar sirasiga o‘g‘uz, qipchoq, qarluq-uyg‘ur kabi tillar kiradi. O‘zbek tili qarluq-uyg‘ur guruhiga mansubdir.O‘zbek tili O‘zbekiston, Turkmaniston, Tojikiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Afg‘oniston hududida keng tarqalgan. O‘zbek xalqiga mansub kishilar, o‘zbek tilida so‘zlashuvchilar Saudiya Arabistoni, Turkiya, Eron va boshqa ko‘plab mamlakatlarda istiqomat qiladi. Ayrim manbalarda qayd etilishicha, dunyo bo‘yicha 50 millionga yaqin kishi o‘zbek tilida so‘zlashadi. Bu o‘zbek tilining katta mavqega egaligidan dalolat beradi.Alisher Navoiy o‘zining “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarida “Mundin so‘ngra uch nav’ tildurkim, asl va moʻtabardur” deb o‘zbek tilining asl ildizi bo‘lgan turkiy til haqida fikr bildirgan.O‘tgan asrning 80-yillari boshida ikki tomlik “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”, mustaqillik yillarida esa shunday lug‘atning o‘z ichiga o‘zbek tilida keng qo‘llanishda bo‘lgan sakson mingdan ortiq so‘zni qamrab olgan besh jildlik shakli nashr etildi. Bu ham mustaqillikning sharofatidir.Bugungi kunga kelib tilimizning boy merosini asrab-avaylashga ham katta ehtiyoj sezilmoqda. Kundalik turmushimizning barcha sohalariga tegishli bo‘lgan yangi tushunchalar, ularni ifodalaydigan atamalar paydo bo‘lmoqdaki, ular ham tilimizga o‘zlashib, lug‘at boyligimizdan joy olmoqda. Lekin ba’zan, xususan, markaziy televideniyeda ayrim holatlarga duch kelamizki, bular tilimizning sofligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Jumladan, “Star Up”, “Bojalar sommunity” kabi. Nahotki mazkur nomlarning o‘zbekcha muqobili yoki tarjimasi bo‘lmasa! Qolaversa, tilimizda ko‘rsatuvlar uchun nom bo‘la oladigan minglab (!) so‘zlar mavjud-ku!Xorijiy, ma’nosi ko‘pchilikka tushunarli bo‘lmagan, quruq savlat uchun ishlatilgan nomlar ham tez-tez ko‘zga tashlanadi. Bu borada Buxoro shahrida ham, tumanlarda ham ahvol yaxshi emas.  Masalan, Astrachem, Legion, Landy, Big Mac, Edem, Gold Chicken, Sinyorita, Diadema kabilar.Xorijiy so‘zlarni bilmasdan ishlatish milliy ma’naviyatimizga tahdid sanaladi. Masalan, Legion deb savdo do‘koniga nom berilgan. Lekin bu nomni bergan kimsalar legionning Qadimgi Rim armiyasidagi asosiy tashkiliy va taktik birlik ekanligini hamda Germaniyada harbiy asirlardan turli xalqlarning legionlari tashkil qilinganligi (O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 5 tom, 243-244-betlar)ni biladimi?!O‘zbek tiliga Davlat tili maqomi berilganiga chorak asrdan oshgan bo‘lsa-da, hozirgacha rus tilidagi yozuvlar ko‘plab uchramoqda. Bu e’tiborsizlik nafaqat tilga, balki millatga ham hurmatsizlik hisoblanadi.  Ayniqsa, zapchasti, avtozapchasti, paynet, remont obuv, remont motorov, obmotka, mebel na zakaz, remont sotovыx, salon krasotы  kabi yozuvlar Buxoro shahri va barcha tumanlar hududida uchraydi.Ruscha so‘zlarni yozishda ham xatolar ko‘plab uchraydi. Bu, asosan,  rus tiliga mansub so‘zlarni lotin alifbosida yozish bilan bog‘liqdir.Lotin alifbosidagi harflarni me’yor talablarini buzgan holda yozish holati ham ko‘plab uchraydi. Bu ko‘pincha lotin alifbosidagi “oʻ” (o‘), “gʻ” (g‘) harflarining belgisini noto‘g‘ri qo‘llashda kuzatiladi.  Masalan, yoʼl boʼlimi emas yoʻl boʻlimi tarzida yozish kerak.Ayrim yozuvlarning mantiqsizligiga ham guvoh bo‘lish mumkin. Masalan, “to‘yim kuni men albatta Bagirani tanlayman”dan ko‘ra “To‘yim kuni men albatta Bagira saloni xizmatini tanlayman, deyilsa mantiqqa mos bo‘lardi. Romitan tumanidagi “Xudeyte legko i vkusno” gapini “Oson va mazali oriqlang” deb tarjima qilish kerakmi?! Ideal mebel kabi yozuv kishini ranjitadi. Biror payt mebel ideal bo‘lolmaydi-ku!Ba’zan so‘zlarning ma’nolarini tushunmasdan yirik lavhalarda yozib qo‘yish ham uchraydi. Masalan, “Poyafzal ta’mirlash ustaxonasi” yozuvidagi “poyafzal” so‘zi kundalik so‘zlashuv uslubiga mansub bo‘lib, ushbu so‘z adabiy tilimizda “poyabzal” shakli qabul qilingan.Kirill alifbosida o‘zbek tili imlo qoidalariga rioya qilmay yozish holatlarini ham kuzatish mumkin. Bu, asosan, “o‘”, “q”, “g‘” harflarini “u”, “k”, “g” shaklida yozish bilan bog‘liq.Lotin alifbosida so‘zlarni imloviy xato bilan yozish holati ham hududlarda qayd etildi. Masalan, yoqilgʼi quyich (yoqilgʻi quyish), balliq (baliq), koʼzgʼu (koʻzgu), dexqon (dehqon) tarzidagi yozuvlar ko‘zga tashlanadi.Bu borada tegishli rahbarlar mas’uliyatni oshirib, tilimiz sofligini saqlash barchaning burchi ekanligini anglab yetishlari kerak.Bayramali Qilichev,BuxDU dotsenti