11.01.2022

Ona tili haqida qayg‘urish har bir millatning iftixori, burchi! Shonli tarixga aylanib ulgurgan XX asr talay taloto‘plar bilan birga turkiy tilimiz, ona tilimiz nufuzini oshirishga hissa qo‘shgan fidoyilari, ijod va ma’rifat ahlini ham boqiy xotiraga muhrladi. Asr boshlarida jadid ma’rifatparvarlari, xususan, Behbudiy, A.Avloniy, Elbek singari ziyolilar ijodida bu mavzu alohida ko‘zga tashlanadi. Ayni haqiqatni e’tirof etgan xalq shoiri Erkin Vohidov shunday degan edi: “Tilimizning bugungi darajasi, turkiy tillar ichida tutgan mavqei uchun biz ko‘p jihatdan o‘tgan asr boshida yashagan jadid ziyolilaridan minnatdor bo‘lishimiz kerak. Ular o‘zbek tilining so‘z yasash imkoniyatlaridan dadil va mohirona foydalandilar, xalqda milliy g‘urur, ona tiliga hurmat tuyg‘usini tarbiya qildilar”. Darhaqiqat, ana shu sa’y harakatlar ta’siri tufayli ona tilimiz shuhratini yosh avlod ongiga singdirish mustabid sho‘ro tuzumi davrida ham butunlay yo‘qolib ketmadi. Bil’aks, ko‘plab shoir va yozuvchilar ijodida mavzuning tamsiliy talqinlari kuzatiladi. Miraziz A’zamning 1975 yilda yozilgan “Til darsi” she’ri esa falsafiy, ta’lim-tarbiyaviy jihatdan bolalar adabiyotida ona tiliga muhabbat motivini ifoda eta olgan dastlabki she’rlardan. Anlashiladiki, gruzin diyoriga mehmon bo‘lib kelgan lirik qahramon bilan gruzin bolasi o‘rtasida quyidagicha suhbat bo‘lib o‘tadi. –Gruzin tilini bilasizmi? –dedi,–Gruzin tilini bilmayman, –dedim.–Gruzin tilini o‘rgataymi?–dedi.–O‘rgat,–dedim. Fiala ismli bola “mehmon”ga o‘z ismi, qishlog‘ining nomini faxr bilan aytib, darrov o‘z tilini o‘rgata ketadi. “Suhbatdosh” bir pasda boladan “aka”,“opa”,“qo‘l”,“oyoq”, “men”, “sen”, “kitob” kabi so‘zlarning gruzinchasini bilib oladi; ayni paytda o‘zi ham Fialaga “uy”, “xalq”, “ko‘cha” degan o‘zbekcha so‘zlarni o‘rgatayotganda manziliga yetib keladi. Ammo, ana shu qisqa muddatda lirik qahramon kichkintoy boladan bir jahon saboq oladi. Uning o‘z tiliga munosabati, iftixori ongu shuurini sergaklantiradi:Lekin qulog‘imda qoldi, so‘zlarining qo‘ng‘irog‘i,Ko‘zlarimda, “bildingizmi”,–deganday,Ko‘zlarining jovdirashi... She’r rosmana dars ifodasi bo‘la olganidan tashqari, savol-topshiriq ham beriladi: – Bolalar! Siz shunday qilasizmi hech? Sizning shahringizga, qishlog‘ingizga, Mehmon kelsa, uzoq ellardan, Siz o‘zbek tilini o‘rgatasizmi? O‘zbek so‘zlarining jarangini, Mehmon qulog‘ida yangratasizmi? “Dars”ning rosmana jiddiy mohiyat kasb etganligini biz mustaqillik yillaridagina teranroq anglab yetganimiz sir emas. Jahon adabiyoti va tarixida o‘z ona tili bilan faxr iftixor tuygan xalqlar, adibu shoirlar behisob. Ammo Rasul Hamzatov nomi ona tiliga muhabbat timsoli sifatida eslanishi bejiz emas. U o‘z Dog‘istoni, avar tilini shu qadar suyib, ardoqlab, ta’rifu tavsif etadiki, o‘qigan kitobxon ham o‘z tiliga shunday muhabbat qo‘ya olishni diliga tugadi.. “Tog‘lik ona, - deb yozadi shoir,- hech qachon til qoidalari buzilgan she’rni jigarbandiga o‘qib bermaydi” Shoir o‘z ona tiliga bag‘ishlab nafaqat she’rlar, balki qasida va rivoyatlar, xalqi tarixiga bag‘ishlov, oltin satrlarni yozib qoldirdi. Ijodkorning talay rivoyat va xotiralari ham aynan ona tilini unutganlar haqida. ... Muallif, Parijda bir hamyurtini ko‘rib qolgani, u inqilobdan avval Italiyaga ketib, o‘sha yoqlarda qolib ketgan mashhur rassom ekanligini hikoya qiladi. Uning rasmlarida garchand Vatan sog‘inchi ufurib turgan bo‘lsa ham suhbati chog‘ida ovuliga qaytmaslik sababini shunday tushuntiradi rassom: “Endi kech. O‘z vaqtida men Vatandan qaynoq yuragimni olib ketgandim, endi unga keksaygan suyagimni olib qaytamanmi?” Shoir yurtiga qaytgach o‘sha rassomning qarindoshlari, onasini topib, xursand qilmoqchi bo‘ladi. Ona esa: “Sizlar avarcha so‘zlashdinglarmi?”,- deb so‘raydi. Ammo ular tarjimon orqali gaplashganini eshitib, ona yuziga qora chodrasini tushiradi. Ularda onalar o‘z o‘g‘lining o‘lganini eshitganda shunday qilisharkan. “Rasul, sen yanglishibsan, -deydi rassomning onasi, - mening o‘g‘lim allaqachon o‘lgan ekan. Agar mening o‘g‘lim hayot bo‘lganda avar onasi o‘rgatgan tilni unutmagan bo‘lardi”.Shoirning ona tiliga bag‘ishlangan bir she’ri bizni sergaklantiradi.Aytsalar ham avar tili kambag‘al,Menga ona tilim suyukdan suyuk.BMT minbarida tegmasa ham gal,Menga ona tilim buyukdan buyuk. Ha, o‘z ona tilini jahon minbarida yangrashini orzu qilish har bir fidoyi inson uchun yurtiga yuksak e’tiqod namunasi hamdir. Shu o‘rinda ona tilimiz uchun naqadar faxrlanishimiz lozimligi yana bir bor ayonlashadi. Turkiyada chiqadigan «Jumhuriyat» gazetasida «O‘zbek tili BMTda» sarlavhali maqola e’lon qilindi. Unda o‘zbek lideri tarixda ilk bor o‘z ona tili – buyuk Navoiy, Sohibqiron Temur, Bobur, Jaloliddin Manguberdining tilida nutq so‘zlashi tarixiy voqea ekanligi ta’kidlangan. Darhaqiqat, Prezidentimizning o‘z ma’ruzasini ona tilimizda bayon etishi xalqimizning, ona tilimizning qadri yanada baland bo‘lgani dalolatidir. Bashorat Jamilova,BuxDU dosenti