Xoja Bahouddin Naqshband hazratlari 1318 yilda Buxoro yaqinidagi “Qasri Hinduvon” (keyichalik ul zot sharofatidan “Qasri Orifon”) qishlog‘ida tug‘ilganlar. Hazrat Bahuoddin ona tomonidan nasablari Abu Bakr Siddiqqa borib taqaladi. Ul zot Xojai Buzrug (ulug‘ Xoja), shohi Naqshband, Bahouddin Balogardon nomlari bilan jahonga mashhurdirlar. Hazratning otalari Muhammad Jaloliddin o‘z davrining ma’rifatli to‘quvchi-kosiblaridan bo‘lgan. Bahovaddin kasblari matoga naqsh solish bo‘lgani uchun Naqshband deb atalganlar. Ul zot umuman olganda ko‘plab pirlar: Boboyi Samosiy, Shamsiddin Kulol, Qusam shayx, Xalil Husan, Orif Deggaroniylardan saboq olgan bo‘lsalar ham, tariqat ilmi va odobini Sayid Mir Kuloldan o‘rganganlar. «Tuhfatul ansob» kabi manbalarda yozilishicha, Bahouddin uvaysiy bo‘lganlar: ya’ni, Abdulxoliq Gʻijduvoniy ruhlaridan ta’lim olganlar.
Naqshband tariqatdagi Hamadoniy va Gʻijduvoniy rashhalariga yana uchta tamoyil qo‘shganlar:1. Vuqufi zamon – vaqtdan ogoh bo‘lib, har nafas, har onni ezgulikka ravona etish. 2. Vuqufi adad-adaddan ogoh bo‘lish, tavhidni anglash. 3. Vuqufi qalb – qalb holatini nazorat etib, niyatlar pokligiga erishish. Demak, naqshbandiya tariqati insonni faol, iymonli yashashga da’vat qiladigan, diniy, milliy, umuminsoniy qadriyatlarni ustuvor hisoblagan, insonni baxtga yo‘naltiradigan diniy-falsafiy ta’limotdir. Bahouddin Naqshband barchaning: ruhoniy, darvesh yoki oddiy insonning qo‘li mehnatdayu, xayoli, qalbi Alloh Taolloda bo‘lishi kerak deb hisoblab, o‘z ta’limotlarini “Dilba yoru, dast ba kor” shiorida teran ifodalaganlar.
Hazrat Bahouddin ikki farzand ko‘rganlar. O‘g‘illari yoshlikda vafot qilgan, qizlarini Alouddin Attorga nikohlab berganlar. Nevaralari Hasan Attor-valiyulloh bo‘lganlar. Ul zotning1-xalifalari Alouddin Attor, 2-lari Xoja Porso, 3-xalifalari Alouddin Gʻijduvoniy edilar. Bahouddin Naqshband «Hayotnoma», «Dalelul oshiqin», «Avrod» nomli kitoblar va ko‘plab ruboiylar yozganlar.
1389 yilda Bahouddin Qasri Orifonda vafot qilganlar. Bahouddin qabrlari ustidagi daxma va xonaqohni Abdulazizxon ibn Ubaydulloxon 1544 yilda qurdirgan.
Mustaqillik yillarida Bahouddin ziyoratgohlari yanada obod, fayzli etilmoqda. Qadimgi darvozalar-Xoja Dilovar, Bob-us Salom (Bob-darvoza degani) asl holiga keltirildi. Bahouddin Naqshband va onalari - Orifabibi ziyoratgohlari bir majmuaga aylantirilgan. Majmuada masjid, hovuz, quduq, minora, darvozaxona bor. Orada bog‘, gulzor barpo bo‘ldi. Mir Arab oliy madrasasi ham shu majmuada faoliyat ko‘rsatmoqda.
1993 yilda Bahouddin Naqshbandning 675 yillik tavalludi keng nishonlandi. 2020 yilda Bahouddin Naqshband tavalludining 700 yilligi o‘tqazilishi haqida Prezident farmoni qabul qilingan.
Bahouddin Naqshband xalq orasida „Balogardon“ (yaʼni duo bilan baloqazoni daf qiluvchi) unvoni bilan ham mashhur. Oʻz taʼlimotini yaratishda Yusuf Hamadoniy va Abduxoliq Gʻijduvoniy nazariyalariga asoslangan. Taʼlimotining asosida „Dil-ba yor-u, dast-ba kor“ („Koʻngil Xudoda boʻlsin, qoʻling mehnatda“) degan shior yotadi. Tariqati hayotlik davridayoq mashhur boʻlgan. Xoja Muhammad Porso va Xoja Alouddin Attor taʼlimot nazariyasini ishlab chiqqanlar. Keyinchalik bu taʼlimot ortidan oddiy xalqdan tashqari Buxoro va Samarqand ulamolari ham ergashishgan. Naqshbandiya tariqati keyingi asrlarda, Afgʻoniston, Misr, Hijoz, Eron, Turkiya va shimoliy Kavkazga yoyiladi. XVI asrda Hindistonda ham tarqala boshlaydi.
Bahouddin Naqshbandiydan bizgacha bir qator asarlar yetib kelgan. Shamsutdin Somining „Qomus al-alom“ asarida qayd etilishicha, Naqshbandiyning „Hayotnoma“ nomli sheʼriy asar va „Daloyil ul-oshiqin“ („Oshiqlar dalili“) nomli tasavvufga oid asar yozgan. Naqshbandiydan bizgacha ruboiylar ham meros qolgan. Rossiya Fanlar akademiyasining Sankt-Peterburgda joylashgan Sharqshunoslik instituti fondida Bahouddin Naqshbandiyning „Avrod“ asari qoʻlyozmasi saqlanadi. 2000-yilda „Avrod“ asari oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Ali ibn Ahmad Gʻuriy „Avrod“ asariga sharh yozgan. Bu sharhning qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining qoʻlyozmalar fondida saqlanmoqda.
Bahouddin Naqshbandning qabri azaldan ziyoratgoh hisoblanadi. Ilgari amirlar taxtga oʻtirishdan oldin, safarga chiqayotganda va qaytayotganda albatta Bahouddin Naqshband daxmasini ziyorat qilishgan. Abdulazizxon 1544-yil Bahouddin Naqshband maqbarasi yonida ulkan bir xonaqoh qurdirgan. Bahouddin Naqshband vafotidan keyin naqshbandiya tariqati keng yoyildi. XV asrda Xoʻja Ahror Ubaydulloh Valiy bu tariqatning eng yirik rahnamosi sifatida maydonga chiqdi. Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Boborahim Mashrab kabi shoirlar ham naqshbandiya tariqatida edilar. Ular ijodida naqshbandiya gʻoyalari keng va atroflicha targʻib etildi.
Bahouddin Naqshband haqida, uning taʼlimoti xususida, naqshbandiy shayxlar toʻgʻrisida talay asarlar yaratilgan. Birgina Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar xazinasining oʻzida naqshbandiyaga doir 195 kitob mavjud. Jumladan, Saloh ibn Muborak al-Buxoriyning „Anisu-t-tolibiyn va uddatu -s-solikiyn“ („Toliblar oshnasi va soliklar rahnomasi“) asarida (1383) Bahouddin Naqshbandning hayot tarzi, kashfu karomatlari va purhikmat soʻzlaridan namunalar beriladi. Bu asar „Maqomati hazrati Xojai Naqshband“ nomi bilan yuritiladi. Shu muallifning 4 qismdan iborat „Manoqibi Xoja Bahouddin Naqshband“ („Xoja Bahouddin Naqshbandning taʼrif va tavsiflari“) asari ham bor. Bulardan tashqari Bahouddin Naqshbandning suyukli xalifasi Xoja Muhammad Porso yozib qoldirgan bir necha asar orqali valiylikning taʼrifi, Bahouddin Naqshbandning tariqatdagi ilk davrlari, uning suhbatlari va hikmatli soʻzlari bilan tanishish, islom aqidasi, ibodat, shariat va tariqat ahkomlaridan baxramand boʻlish mumkin.
Bahouddin Naqshband tavalludining 675 yilligi (1993) munosabati bilan Oʻzbekistonda alloma taʼlimotini oʻrganishga ahamiyat kuchaydi. Buxoro davlat universiteti huzurida „Naqshbandiya“ ilmiy markazi ish boshladi. U yerda tasavvufiy-irfoniy merosni tadqiq etish yoʻlga qoʻyildi. Buxoro davlat muzey-qoʻriqxonasida ham „Naqshbandiya“ markazi tuzildi.
