Musulmon Sharqida o‘tgan mashhur shayxlardan biri, ¬Xojagon -tariqatining asoschisi Hazrati Xoja ¬Abdulxoliq Gʻijduvoniy 1103 yilda hozirgi Buxoro viloyatining ¬Gʻijduvon ¬tumani hududida tug‘ilgan. Vafot sanasi 1179 yil, ayrim ¬manbalarda esa 1220 yil deb ko‘rsatilgan.
Tasavvufshunos olim Sadriddin Salim Buxoriyning yozishicha, Xoja Abdulxoliqning otasi Imom Abduljamil asli malatiya (turkiya)lik bo‘lib, Islom dinidagi to‘rt mazhabdan biriga asos solgan Imom Molik hazratlarining avlodi bo‘lgan. Onasining esa Malatiya podshohlari xonadonidan chiqqan malika bo‘lgani aytiladi.
Xoja Abdulxoliq boshlang‘ich ta’limni Gʻijduvonda olib, 9 yoshidayoq Qur’oni karimni yod bilgan, 10 yoshidan boshlab darveshlarning zikr majlislarida faol ishtirok etgan. Keyin tahsilni Buxoro shahrining mashhur madrasalarida davom ettiradi. Bu yerda u Imom Sadriddin ismli zamonasining yetuk allomasidan tafsir ilmini mukammal o‘rganadi.
Abdulxoliq 22 yoshida Buxoroga kelib, o‘sha davrning dongdor shayxi hazrati Xoja Yusuf Hamadoniy (1048-1140) bilan uchrashadi va unga shogird tushadi. Xoja Yusuf Hamadoniy Xurosonga qaytib ketguniga qadar u buyuk zotning xizmat-mulozamatida bo‘lib, xojagon tariqatining usullarini mukammal egallaydi (garchand xojagon tariqatini Xoja Abdulxoliq asoslagan bo‘lsa-da, uning ilk urug‘lari Xoja Yusuf hazratlari tomonidan tashlangan) va ko‘p o‘tmay o‘zi ham yirik tasavvuf olimiga aylanadi. Xoja Abdulxoliq Gʻijduvoniy tasavvuf olamida mashhur ko‘plab shogirdlar tarbiyalab yetishtirgan. Uning vafotidan keyin xojagon tariqati Hazrati Xoja Orif Revgariy (Mohitobon), Hazrati Xoja Mahmud Anjir Fag‘naviy, Hazrati Xoja Ali Romitaniy, Hazrati Xoja Muhammad Boboyi Samosiy, Hazrati Xoja Sayyid Mir Kulol Buxoriy, Hazrati Xoja Bahouddin Naqshband kabi o‘z zamonasining dongdor shayxlari tomonidan davom ettirilgan va mazkur ustoz-shogirdlar «Yetti pir» nomi bilan keng shuhrat qozongan.
Abdulxoliq Gʻijduvoniy o‘z ta’limotini va’zlari orqali targ‘ib qilish bilan kifoyalanmay, bir qator risolalar ham yozgan. «Odobi tariqat» («Tariqat odobi»), «Risolai sohibiya» («Do‘stlik risolasi»), «Az guftori Xoja Abdulxoliq Gʻijduvoniy» («Xoja Abdulxoliq Gʻijduvoniyning ba’zi so‘zlari»),
«Risolai shayxush-shuyux Hazrati Yusuf Hamadoniy» («Shayxlar shayxi Hazrati Yusuf Hamadoniy risolasi») asarlari shular jumlasidandir.
Xoja Abdulxoliq Gʻijduvoniyning qabri Gʻijduvon shahrining markazida joylashgan bo‘lib, onasining oyoq tomoniga ko‘milgan.Buyuk sarkarda, sohibqiron Amir Temur Xitoy urushidan qaytganidan so‘ng Abdulxoliq Gʻijduvoniy hazratlarining sharaflariga atab madrasa va maqbara qurishni niyat qiladi, ammo uni amalga oshirishga ulgurmaydi. Shu bois bu ishni uning nevarasi - yosh bo‘lishiga qaramasdan ko‘pincha bobosining yonida yurgani bois uning niyatidan xabardor bo‘lgan Mirzo Ulug‘bek ro‘yobga chiqaradi – 1433 yilda Gʻijduvon shahrida «Ulug‘bek» nomli madrasa, kutubxona va tosh hammom qurdiradi.
Keyinchalik, Buxoro amiri Abdullohxon tomonidan bu yerda Abdulxoliq Gʻijduvoniy sharafiga masjid, minora va hovuz barpo etiladi.Ammo sobiq mustabid tuzumning ma’naviy merosimizga qarshi siyosati natijasida 1957 yilda bu yerdagi hovuz ko‘mib tashlanadi, masjid va madrasa kimyoviy o‘g‘itlar saqlanadigan omborxonaga, Hazrat qabrining tevaragi esa somonbozor, g‘allabozor va bostirmaga aylantiriladi.
Abdulxoliq Gʻijduvoniy jome’ masjidi va ziyoratgohi Mustaqillikdan so‘ng qayta tiklandi. Ayniqsa, 2003 yili Xoja Abdulxoliq Gʻijduvoniy hazratlarining 900 yillik tavalludi oldidan ziyoratgohda katta ishlar amalga oshirildi. Jumladan, Abdulxoliq Gʻijduvoniy hazratlari qabrlari tepasidagi o‘n ustunli ayvon yangidan barpo qilindi (Bu hazratning silsilai sharifda o‘ninchi o‘rinda turganliklari ramziy belgisi edi). Maqbara yonida bir ming besh yuz kishilik jamoani o‘z ichiga oladigan yangi jome’ masjid ham qurib bitkazildi. Mustabid tuzum davrida ko‘mib tashlangan hovuz va quduq qayta ochildi. Masjid va majmua atrofida 8 tanob (4 gektar)li ko‘rkam xiyobon barpo qilindi.
O‘tgan asr boshlarigacha Xoja Abdulxoliq Gʻijduvoniy va onalarining qabrlari atrofida hazira – masjid, xonaqoh, minora, hovuz, quduq kabi inshootlardan iborat va atrofi devor bilan o‘rab olingan, bitta kirish darvozasi bo‘lgan majmua mavjud bo‘lgan va u keyinchalik buzib tashlangan. Ziyoratgohda amalga oshiriladigan ishlar qatorida mazkur hazira ham tiklanmoqda.
Buxorodagi qadimiy shaharsozlik yodgorligi. Dastlab mil. av. 1-a. da qurilgan. Arablar istilosiga qadar arkda shahar hokimlari - buxorxudotlar yashagan. Somoiiylar davrida qayta qurilib devor va burjlar b-n mustahkamlangan. Krraxoniylar davrida va mo‘g‘ullar bosqinchiligi vaqtida ark bir necha bor vayron qilingan. Hozirgi qiyofasi asosan Shayboniylar sulolasi davrida shakllangan.
Balandligi 20 m cha bo‘lgan tepalik ustiga qurilgan arkning maydoni 4 ga, tarhi ko‘pburchakli. Turli davrlarda devorlari tosh, pishiq va xom g‘isht, paxsalar bilan mustahkamlangan. O‘pirilib tushgan joylari dastlab xom gishtdan, keyin pishiq g‘ishtdan ta’mir etilgan. Ko‘tarila boruvchi yo‘l orqali g‘arbdagi ulkan darvozadan (16a.) ichkariga kiriladi (sharq tomonida ham ilgari darvoza bo‘lgan). Darvozaxona peshtoqining ikki yon tomonidagi «guldasta» va ular oralig‘idagi 3 qavatli bino yaxshi saqlangan. Ark ichkarisiga olib kiradigan uzun dalonyo‘lakning chap devorida 12 va o‘ng devorida 13 taxmontokcha qilingan. Chap tomonidagi tokchalarning ba’zilarida obxonaga kiriladigan eshiklar bor. Guldasta (burj)lar tagida zax va dim yerto‘lalar bo‘lgan. Dalonning o‘ng tomonidagi o‘rta tokchasida afsonaviy qahramon Siyovush ruhiga Navro‘z bayramida chiroqlar yoqilgan. Amir sayisxona (otxona) siga ham shu yerdagi zinadan kirilgan. Dalondan chiqaverishda to‘pchi boshi (saroy qo‘riqchilari boshlig‘i)ning mahkamasi, shu yerdagi ayvon tagida yerto‘la bo‘lgan (bu binolar buzilib ketgan). Undan sal narida (g‘arbiy devor burchagida) peshayvonli jome masjid (saroy masjidi) qurilgan. Masjid derazalari panjarali, devorlarining ichki tomonidagi naqshlar orasiga Qur’on oyatlari bitilgan. Peshayvon shipi murakkab girihdar bilan bezatilgan.
Arkning shim. g‘arbiy burchagida to‘pchi boshin. ing uyi va ta’mir ishlari ustidan nazorat qiluvchi kishi turadigan xona bo‘lgan. Masjidning sharq tomonida oshxona, orqa tarafida zarbxona (oltin, kumush va chaqa tangalar zarb qilinadigan joy) bor. Zarbxonaning shim. sharqida zargarxona, jan. da devonbegining mahkamasi va qushbegiga qarashli binolar bo‘lgan (ba’zilari hozir ham bor). Jome’ masjiddan boshlangan tor yo‘lak qushbegi hovlisi orqali chorsuga tutashgan. Chorsuning chap tomonida tosh yotqizilgan katta hovli - ko‘rinishxona o‘rnashgan. Unda elchilar qabul qilingan va amirlarning taxtga o‘tirish marosimlari o‘tkazilgan. Hovliga kiraverishda nakshli peshtoqbo‘lgan (1605). Hovlining 3 tomoni ayvon bilan o‘ralgan. Oldingi peshayvonda ikki qator naqshli ustunlar bo‘lib, ularning tepasi kalla muqarnaslar bilan bezatilgan. Nurota marmaridan qilingan taxt shu ayvondagi taxtiravon tagida turgan. Hovlining janubiy tomonida «Rahimxon mehmonxonasi» va qorixona qurilgan (18-a.). Bu binolar tagida yerto‘lalar bo‘lib, ularda xazina sakdangan. Buxoro arkining shimoliy sharqidagi Buxoro zindoni mang‘itlar saltanati davrida qurilgan.
Arkning g‘arb tomonidagi hovlida mirzalar va b. xizmatchilar uchun ikki qavatli binolar qurilgan. Sal narida - salomxona, undan sharq tomonda mehmonxonalar, amir hamda oliy mansabdorlarga qarashli boshqa binolar joylashgan (miyon hovli). Janubida hammom, hammomning sharq tomonidagi kichkina masjid hozirgacha saqlangan. Arkning markazida o‘rda (amir xotinlari turadigan uylar), shim. da qushbegi xotinlari turadigan uylar, hammomning sharqida amir haramidagi qizlarning uylari, sharqida zodagonlar yashaydigan uylar bor. Shim. sharqiy burchakda Childuxtaron masjidi va Battol Gʻoziy mozori bo‘lgan. Arkning sharqiy devori bo‘ylab g‘ulombachcha (soqchilar kazarmasi), jan. sharqiy burchagida dorixona (o‘qdorilar ombori) joylashgan (arkning g‘arbiy devoriga taqalgan binolarning bir qismigina sakdangan). Arkdagi qariyb 80 foiz imorat saqlanmagan. Arkning markazida (poydevor qoldiqlari va xarobalari orasida) yer tagidan o‘tgan mo‘rilar ark ichiga qarab ketgan katta sopol quvurlar ko‘rinib turadi. Bular oqova suv quvurlarining qoldiqlari. Arkning g‘arbiy devoridan boshqa hamma devorlari, burchaklardagi minoralar buzilib ketgan. Buxoro arki darvozasi oldidagi Registon maydonida ko‘pgina imoratlar bo‘lgan. Uning g‘arbiy devoriga qaragan peshayvonga zambaraklar qo‘yilgan. Ark darvozasining chap tomonida lashkarboshi mehmonxonasi, shim. da esa qurolyarog‘lar tuzatiladigan ustaxona va aslahaxona (qo‘rxona) bo‘lgan.
Buxoro arkining shim. sharqidagi «Childuxtaron» maqbarasi, jan. g‘arbda «Battol Gʻoziy xonaqohi», xos hammom qoldiqlari saqlangan. 1990 yil da arxeologlar tomonidan olib borilgan qazish ishlari natijasida Amir mehmonxonasi hisoblangan xonaqoh va uning atrofidagi hujralarning poydevorlari, hovli ichkarisidagi supa, toshnov, tazar, sandal va yaxxonalar ochildi. Hammom tuzilish jihatdan murakkabligi yer osti tazarlari umumiy bir tarmoqqa bo‘ysundirilganligi, shahar tashqarisidagi zahkashga qadar cho‘zilganligi, to‘rt tomonidagi gulax (o‘txona)lari doimiy ravishda bir xil issiqlik berib turishi, yaxxonada muzni to kech kuzgacha saqlay bilishganligi] aniqlandi.
Buxoroning 2500 yilligi munosabati bilan ark ichkarisidagi taxt joylashgan hovli ta’mirlanib, o‘z holiga keltirildi. Ark devorlari yangilandi. «Go‘riyon» darvozasi qayta tiklandi va obodonlashtirish ishlari olib borildi. Yer sathidan 2,5-3 m chuqurlikda gumbazsimon yer osti yo‘li borligi aniqlandi. Arkda Buxoro davlat me’moriy badiiy muzeyqo‘riqxonasi joylashgan.
Buxorodagi bu me’moriy yodgorlik Buxoro xoni Imomqulixonning vaziri Nodir devonbegi (Nodir mirzo Tog‘ay ibn Sulton) qurdirgan. (1622-23yil).
Tarix sahifalarini varaqlasak, Buxoroda nafaqat mashhur olimu yozuvchilar, shoiru faylasuflar, balki dono tadbirkorlar ham yashab o‘tganligiga guvoh bo‘lamiz…
Tarixiy manbalar ana shunday o‘tkir zehnli insonlardan biri, Imomqulixon (1611-1642) saroyida moliyaviy ishlar vaziri lavozimida faoliyat ko‘rsattan, mamlakatda tijorat va soliq-xiroj to‘plash ishlarini boshqargan, soliqlar ro‘yxatini tuzgan, elchilardan yorliqlar qabul qilgan Nodir Devonbegi haqida quyidagilarni hikoya qiladi.
O‘rta asrlarda Buxoroning ilm-fan taraqqiy etgan maskan sifatidagi nufuzi yanada oshadi. Shu bois diniy va dunyoviy bilimlar bo‘yicha tajriba almashish maqsadida Nodir Devonbegi Afg‘onistonga taklif etiladi. O‘ta zehnli va ilmli bo‘lganligi sababli uning ovozasi Hindistonga ham yetib boradi va u hindlarga ikki yil ilm o‘rgatadi. Bu xizmatlari evaziga hind podshohi Nodir Devonbegiga juda benazir va qimmatbaho ikkita gavhari shamchiroq tuhfa etadi. O‘z vataniga qaytar ekan, Nodir Devonbegi Afg‘onistongan ham kirib o‘tadi. Ajib gavhari shamchiroqni ko‘rgan afg‘on shohi Nodirbekka bu qimmatbaho toshlarni sotishni taklif etadi. U esa rozi bo‘lmaydi. Nodirbek Buxoroga shod-xursand qaytib keladi, uning xizmatlarini munosib baholagan Imomqulixon vazirga o‘z qizini uzatadi.
Bu davrda savdo ishlari gullab-yashnagan edi. Karvonlar Rossiya, Eron, Xitoy va Hindistonga qatnar, ular Buxoro orqali hatgo, Gʻarbiy Ovrupoga ham yetib borgan edi. Buxorolik ustalar tayyorlagan, qimmatbaho toshlar qadalgan va oltin, kumushdan qoplama naqshlar tushirilgan shamshir, pichoq, qalqon, dubulg‘alar juda mashhur bo‘lib, shu sababli Imomqulixonning ham mavqei oshgan edi. Uning davrida yirik suv inshootlari qurildi. Eskilari qayta ta’mirlandi. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtirish ancha yaxshilandi. Imomqulixon davrida masjid-madrasalar qurilishiga, fan va san’at sohasiga ham katta e’tibor qaratildi. U Madina shahrida chorbog‘, Ka’baga kiraverishdagi darvozalardan biri ostonasi uchun oltin va kumush tutqichli yog‘och zina qurdirganligiga tarix guvoh.
Nodir Devonbegi mana shu xayrli ishlarning bevosita ishtirokchisi sifatida xalq hurmatiga sazovor bo‘lgan kishilardan edi. Biroq bir g‘am vazirni ich-ichidan kemirar, na tunda va na kunduzi unga tinchlik bermas edi: u farzandsiz edi. Bir kuni saroyda parvonachi o‘g‘lining to‘yi katta hashamat va dabdaba bilan o‘tdi. Boshqa ayollar qatori to‘yda qatnashgan Devonbegining rafiqasi uyiga juda ma’yus qaytib, dilidagi g‘amni Nodirbekka to‘kib soldi: Mana, oila qurganimizga o‘n yil bo‘lay deyapti, biroq farzand ko‘rmadik. O‘zgalar vafotidan keyin orqasidan farzandi qolib, ularning chirog‘ini yoqadi. Biz-chi?! Na orzu-havas qildik, na farzand ko‘rdik… Shuncha mol-dunyo kim uchun?! Bizdan keyin kim, nima qoladi?!
Devonbegining yarasiga tuz sepilgandek bo‘ladi. Tun bo‘yi mijja qoqmay chiqdi. Ertalab Afg‘oniston safari taraddudini ko‘ra boshlaydi…
Nodir Devonbegining ilmidan boxabar Afg‘on shohi uni zo‘r ehtirom bilan kutib oladi. Nodirbek shohga: Siz mendan gavhari shamchiroqni sotib olmoqchi edingiz. Men roziman, – deydi.
Benazir, qimmatbaho tosh evaziga afg‘on shohi unga katta miqdorda oltin beradi va Nodirbek Buxoroga qaytadi. O‘z sohasining peshqadamlari sifatida nom qozongan usta-me’morlarni yig‘ib, Ko‘kaldosh madrasasi oldida hovuz, xonaqoh va Madrasa bino etishni buyuradi. Shunday qilib, 1620 yilda hovuz va xonaqoh quriladi. Bu hovuz shahardagi eng katta hovuzlardan biri bo‘lib, 36 m. x 45,5 m. hajmga ega, chuqurligi esa 5 metrdir.
Shohrud arig‘i bo‘ylab borsangiz, chap tomonda xonaqoh va o‘ngda 1622 yilda barpo etilgan Nodir Devonbegi madrasasi joylashgan. Ular orasida esa hovuz bunyod etilgan. Madrasa va xonaqoh o‘rtacha kattalikda, oddiy shaklda qurilgan bo‘lsa-da, hovuz, xonaqoh va Madrasa, ya’ni Labi Hovuz ansambli birgalikda ajib salobat va go‘zallik kasb etadi.
Madrasaga kiraverishda, darvozaning yuqori va yon qismlarida nafis mozaika yordamida quyoshga intilayotgan afsonaviy semurg‘ qushlari mohirona aks ettirilgan.
Labi Hovuz ansambli bitgach, erta tongda, shudring hali maysa va barglarni tark etmagan, oftob o‘z xobgohidan erinib bosh ko‘tarayotgan bir pallada Nodir Devonbegi o‘z rafiqasini olib, sayrga chiqadi va qurilgan binolarni ko‘rsatib, shunday deydi:
Siz menga, bizdan keyin kim, nima qoladi, degan edingiz. Bizdan keyin yaxshi nom va bir benazir gavhari shamchiroq qiymatiga bunyod bo‘lgan mana shu go‘zallik qoladi.
Mana, bir necha asrki, tadbirkor inson Nodir Devonbegi sa’y-harakati bilan bunyod bo‘lgan Madrasa shahrimiz ko‘rkiga ko‘rk qo‘shib turibdi. Labi Hovuz qariyb to‘rt asrdan buyon buxoroliklar va shaharga tashrif buyuradigan sayyoh hamda mehmonlar hordiq chiqaradigan ajoyib maskan bo‘lib xizmat qilmoqda.
Nodir devonbegi madrasasi Labi-hovuz ansamblining sharqiy qismida joylashgan. Dastlab karvonsaroy sifatida qurilgan, xonning qarori bilan madrasaga aylantirilgan. Unda madrasalarga xos ayvon, masjid va katta darsxona yo‘q, hovli atrofi 4 tomondan 2 qavatli kichik hujralar bilan o‘ralgan. Hujralarga o‘ymakori usulida bezatilgan eshiklar, eshiklar tepasidagi tobadonga panjaralar o‘rnatilgan. Hovliga pishiq g‘isht yotqizilgan. Bosh tarxi maydonga qaragan. Old tomonida hovuz bor. Peshtog‘i o‘ziga xos mahobatli va serhashamdir. Undagi o‘simliksimon naqshlar orasida kuyoshga intilayotgan afsonaviy xumo kushi va bug‘uning o‘tlab yurgan tasviri koshinkori bezaklari yorqin bo‘yoqlarda aks ettirilgan. Hoshiyalariga, kitobasiga arabiy yozuvlar bitilgan. Ustungo‘shasi buramasimon. Peshtog‘ining 2 yon qanotidagi 2 qavatli 3 tadan chuqur ravoqli peshayvon alohida zeb berib pardozlangan. Burchaklaridagi 2 guldasta ravoklardagi nakshlar bilan o‘zaro uyg‘unlashgan. Madrasa tarhi 52×49 m, hovli 34 x30 m. Nodir devonbegi madrasasi bir necha marta ta’mirlanib, gumbaz, ravoq va devorlaridagi namlik yo‘qotilib, buzilib ketgan huj-ralari qayta tiklandi.
