FITRAT (taxallusi; asl ism-sharifi Abdurauf Abdurahim o‘g‘li) (1886, Buxoro – 1938 yil 4 oktyabr, Toshkent) – mashhur yozuvchi, dramaturg, tarixchi, adabiyotshunos, tilshunos va san’atshunos olim, taniqli davlat va jamoat arbobi. U Buxorodagi Mir Arab madrasasida tahsil ko‘rgan, 1909-1913 yillarda Istanbulda yashagan va o‘qigan. U o‘ziga «Fitrat» (bu so‘z arabcha bo‘lib, «yaratilish», «tabiat, tug‘ma tabiat» ma’nolarini anglatadi) taxallusini tanlaydi.
BXSR tashkil topgandan so‘ng Fitrat Buxoroga kelgan va 1921 yilda BXSR Maorif xalq noziri, 1922 yilda Xorijiya (tashqi ishlar) xalq noziri, Xalq xo‘jaligi kengashi raisi, Butun Buxoro Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi va BXSR Xalq Nozirlar sho‘rosi raisining o‘rinbosari va boshqa mas’ul lavozimlarda xizmat qildi. Fitrat 1937 yil 22 iyulda (boshqa bir hujjatda 1937 yil 24 aprelda) Toshkentda O‘zbekiston SSR Ichki ishlar xalq komissarining buyrug‘i bilan qamoqqa olingan va 1938 yil 4 oktyabrda Toshkent atrofida otib tashlangan. Fitratni otib tashlash haqidagi qaror esa uning o‘limidan so‘ng – 1938 yil 5 oktyabrda rasmiylashtirilgan. 1957 yil 1 avgustda u oqlangan.
MUSOJON YO‘LDOSHYEVICH SAIDJONOV (1893-1937.25.10) —Buxoroda jadidchilik harakatining namoyandasi, ma’rifatparvar, tarixchi olim, professor (1935). Buxoro shahrida qorako‘l savdogari Yo‘ldosh Saidjonov oilasida dunyoga kelgan Mir Arab madrasasida tahsil ko‘rgan. Buxoro Xalq, Sovet Respublikasi (BXSR) tuzilgach, M.Saidjonov oziq-ovqat noziri (1920 yil sentyabr —1921 yil mart), iqtisodiyot noziri muovini (1921 yil mart — avgust), davlat nazorati noziri (1921 yil oktyabr - 1922 yil yanvar), CHK (Favqulodda komissiya) raisi (1921 yil avgust —sentyabr), moliya noziri (1922 yil fevral-aprel), Xalq Xo‘jalik Oliy Kengashi raisi muovini (1922 yil oktyabr — 1923), maorif noziri (1923 yil iyun — 1924) lavozimlarida faoliyat ko‘rsatgan.
1936 yildan to qamoqqa olinguncha “O‘zbekkino” boshqarmasida direktor vazifasida ishlagan. M.Saidjonov o‘zbek davlatchiligi tarixi masalalarini xolis tadqiq qilgani, madaniy merosga hurmat bilan yondoshgani, “Milliy ittihod” tashkiloti faoliyatiga katnashgani uchun sovet rejimi tomonidan Samarqandda 1937 yil 13 aprelda qamoqqa olingan. “Aksilinqilobchi” sifatida ayblangan. 1937 yil 14 oktyabrda O‘zSSR NKVD “uchligi” tomonidan oliy jazoga hukm qilingan. 1965 yil 2 dekabrda oqlangan.
USMON XO‘JA, Usmon Xo‘jayev, Usmonxo‘ja Po‘latxo‘jayev (1878-1968) (1878, Buxoro - 1968, Istanbul) Buxoro jadidlarining sardorlaridan biri Usmon Xo‘ja Po‘latxo‘ja o‘g‘lidir. U taniqli davlat arbobi, Buxorodagi jadidlar harakatining yirik namoyandalaridan,
Usmon Xo‘ja Po‘latxo‘jayev yirik savdogar, Buxoroi Sharifda mashhur Po‘latxo‘ja oilasida 1878 yilda O‘sh shahrida tug‘ilib, dastlabki savodini Buxoro madrasalarida oldi. U 1908 yildan 1912 yilgacha Istanbulda tahsil oldi. U do‘sti Homidxo‘ja Mehriy bilan birga Ismoil Gasprinskiy (1850-1914) va Anvar Poshsho (1881-1922) bilan muloqotda bo‘lganliklari manbalarda ko‘rsatilgan. "Usmon Xo‘ja, - deb ta’kidlaydilar Q.Rajabov va Sh.Hayitovlar, - XX asr boshlarida Turkiyaga ilm olish maqsadida birinchi-lardan bo‘lib safar qilgan ilg‘or fikrli yoshlardan edi.
1922 yil boshlaridan muhojirlikda bo‘lgan Usmon Xo‘ja qolgan 46 yillik umrini xorijda o‘tkazadi.Usmon Xo‘ja 1968 yil 28 iyulda Istanbulda 90 yoshid vafot etdi. Turkiyaliklar uning hurmatini joyi qo‘yib, Turkiya jumhuriyatining bayrog‘iga o‘rab "O‘zbeklar tekyasi"ga dafn etdilar. Uning qabri ziyoratgoh aylangan.
