MUSTAQILLIK YILLARIDA QATAGʻON QURBONLARI XOTIRASINING E’ZOZLANISHI.
O‘zbekiston mustaqilligining qo‘lga kiritilishi bilan tarixiy adolatni tiklash, shu jumladan, Vatan ozodligi yo‘lida shahid ketgan ajdodlarimiz xotirasini yod etish masalasiga katta e’tibor qaratildi. Mamlakatimizda Abdulla Qodiriy, Fitrat, Cho‘lpon, Fayzulla Xo‘jayev singari davlat va madaniyat arboblarining yubileylari o‘tkazilib, bilim dargohlari, san’at va madaniyat maskanlari, ko‘cha va xiyobonlarga ularning nomlari berilib, xalqimiz oldidagi xizmatlari munosib taqdirlandi.
Mustamlakachilik davri qurbonlari xotirasini abadiylashtirish bo‘yicha komissiya va “Shahidlar xotirasi” xayriya jamg‘armasi tuzildi. 2000 yil 12 mayda poytaxtimizda “Shahidlar xotirasi” yodgorlik majmuasi barpo etildi.
Ushbu majmua XX asrda Toshkent shahrining bir chekkasi bo‘lgan, xalqimiz o‘rtasida “Alvasti ko‘prik” deb dahshatli nom olgan, 30-40-yillarda ko‘plab begunoh yurtdoshlarimiz qatl qilingan Bo‘zsuv sohilida barpo etildi. U 17 gektardan ortiq hududni qamrab oladi. Majmua markazidagi tik ustunlarga o‘rnatilgan feruza gumbazli ayvon metall qurilmalardan ishlangan va g‘ozg‘on marmari bilan qoplangan, ganch bilan ziynatlangan, naqshlar bilan bezatilgan. Ayvon o‘rtasidagi marmar sahnda shahid ketgan vatandoshlarimizning nefritdan ishlangan ramziy qabri joy olgan.
O‘zbekistonda 31 avgust – “Qatag‘on qurbonlarini yod etish kuni”, deb belgilandi.
2002 yilda “Shahidlar xotirasi” yodgorlik majmuasi hududida “Qatag‘on qurbonlari xotirasi” muzeyi barpo etildi. 2008 yilda muzey qaytadan ta’mirlanib, bu yerda qo‘shimcha bino barpo etildi, uning atrofi obod qilindi.
2017 yil 31 avgust – Qatag‘on qurbonlarini yod etish kuni munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning muzeyga tashrifi chog‘ida bildirgan taklif va mulohazalari asosida muzey O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tasarrufiga o‘tkazilib faoliyati yanada kengaytirildi va takomillashtirildi.
Shuningdek, Qoraqalpoqiston Respublikasi va viloyatlardagi 13 ta oliy ta’lim muassasalari tuzilmasida Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeylari tashkil etildi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 8 oktyabrdagi “Qatag‘on qurbonlarining merosini yanada chuqur o‘rganish va ular xotirasini abadiylashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” farmoyishi Vatanimizda tarixiy adolatning tiklanishi, ajdodlarimiz xotirasini abadiylashtirilishi borasida olib borilayotgan ishlarning yangi bosqichga ko‘tarishdagi yana bir muhim qadam bo‘ldi.
4-oktabr Turrkiston milliy-ozodlik harakati va faollari ommaviy qatag’on qilingan kun. 1938-yilning shu kunida Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Cho’lpon, Abdulla Qodiriy, yana faoliyati aksariyat jamoatchilikka noma’lum qolayotgan yuzdan oshiq o’zbek ziyolilari o’z vatanining poytaxti Toshkentda kommunistlar rejimi rahbari Stalin tasdiqlagan hujjatga muvofiq otib tashlangan. Qatl etilganlarning barchasi milliy uyg’onish harakati faollari, jadidchilar edi.
Turkistonni bosqindan, qoloqlik botqo’g’idan, arosatdan ozod qilishga bel bog’lagan, buni qurolli qo’zg’alon emas, o’qish, ta’lim sifati bilangina amalga oshirishga shubha qilmagan ma’rifatparvarlar “xalq dushmani” tamg’asi ostida otuvga hukm qilindi. Inqirozdagi Turkiston umidlari sifatida siyosiy maydonga chiqqan bu oydinlarning xiyonatkorona qatl etilgani uzoq yillar millatdan yashirildi. Mustaqillikka kelib marhum prezident Islom Karimov jadidlar xotirasini abadiylashtirdi, Toshkentda muzey ochildi, Shahidlar xiyoboni bunyod qilindi.
Ammo bundan qat’i nazar, jadidlar merosiga nisbatan xovotir tuzumni tark etmadi, ular adabiyoti mamlakatda targ’ib etilmadi, jadidlar g’oyasi qabul qilinmadi.
Muzey Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2001-yil 1- maydagi „Qatagʻon qurbonlarini xotirlash kunini belgilash toʻgʻrisida“gi farmoni va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining „Qatagʻon qurbonlarini xotirlash kunini belgilash toʻgʻrisida“gi qaroriga muvofiq tashkil etilgan. 2002-yil 8- noyabr „Qatagʻon qurbonlari xotirasiga“ muzeyining ahamiyatini inobatga olib, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2008-yil 5-maydagi qaroriga muvofiq muzey ekspozitsiyasi yangilandi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Miromonovichning Mirziyoyev 2017-yil 31-avgust kuni Qatagʻon qurbonlarini xotirlash kuni munosabati bilan muzeyga tashrifi chogʻida bildirgan taklif va mulohazalari Vazirlar Mahkamasi qarorining asosini tashkil etadi. „Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzurida Qatagʻon qurbonlari xotirasi davlat muzeyini va oliy taʼlim muassasalari huzurida Qatagʻon qurbonlari xotirasiga bagʻishlangan viloyat muzeylarini tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“gi farmonni qabul qildi. Mazkur qarorga asosan muzey Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi departamenti tasarrufiga oʻtkazildi hamda uning faoliyati kengaytirildi va takomillashtirildi.
Muzeyning asosiy vazifalariga qatagʻonchilik siyosatining paydo boʻlish sabablari va oqibatlarini tadqiq etish va uni mamlakatimiz tarixining tarkibiy qismi sifatida aks ettirish, mamlakatimiz fuqarolarini, ayniqsa, yosh avlodni mustaqillik va adolat tantanasi uchun kurashgan fidoyi otabobolarimizning xotirasiga hurmat ruhida tarbiyalash, qatagʻon qurbonlari xotirasini abadiylashtirish, ularni yod etish bilan bogʻliq maʼnaviy-maʼrifiy tadbirlarni amalga oshirish va targʻib etish, qatagʻon qurbonlari hayoti va faoliyatini oʻrganish, ilmiy-ijodiy merosini toʻplash, nashrga tayyorlash va chop etish, muzey fondlari va ekspozitsiyalarini mamlakatimiz hamda xorijdagi turli hujjatlar va boshqalar eksponatlar bilan muntazam ravishda boyitib borish kiradi. Muzey „Shahidlar xotirasi“ xayriya jamgʻarmasi bilan hamkorlikda „Qishloq fojiasi“ (R. Shamsutdinov), „AbdullaQodiriy“ (S. Mirvaliyev), „Choʻlpon“ (N. Karimov) tadqiqotlari, Munavvarqori Abdurashidxonov va Botuning „Tanlangan asarlar“ini nashr etgan. Bundan tashqari, Oʻzbekiston hujjatli va badiiy filmlar kinostudiyasi hamda "Oʻzbektelefilm" studiyasi bilan hamkorlikda „Barhayot xotira“, „Armonli yillar koʻzgusi“, „Fidoyi olim“, „Mirtemir“ singari hujjatli filmlar yaratgan.
