Navro‘z - chinakam xalq bayrami, milliy o‘zligimiz ko‘zgusi, ma’naviy va madaniy hayotimizning ajralmas qismidir.
Shavkat Mirziyoyev,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Mustaqillik milliy urf-odatlarimiz, azaliy qadriyatlarimizni xalqimizga qaytarib berdi. Jumladan, eng qadimiy bayramlarimizdan bo‘lgan Navro‘zning umumxalq bayrami deb e’lon qilinishi xalqimiz hayotida muhim voqea bo‘ldi.
Navro‘z Markaziy Osiyo va uning atrofidagi mintaqalarda qariyb to‘rt ming yildan buyon nishonlanib kelayotgan tabiat bayrami bo‘lib, u bahorgi kun va tun tengligi sanasiga to‘g‘ri keladi va uyg‘onish, yasharish va yangilanish ayyomi sifatida o‘tkaziladi.
Sovet hukumati milliy bayram va marosimlarga salbiy baho berib, Navro‘z bayramini ham taqiqlab qo‘ydi. Navro‘zning o‘rniga “Navbahor” deb nomlangan sun’iy, hech qanday ijtimoiy, milliy va ma’naviy asosga ega bo‘lmagan bayramni joriy etdi.
1990 yildan yurtimizda Navro‘z bayrami keng nishonlana boshlandi. Bu mustaqillik sari qo‘yilgan yana bir amaliy qadam bo‘ldi. Navro‘z O‘zbekistonning ko‘pmillatli xalqini yagona oilaga birlashtiruvchi sevimli bayramga aylandi.
Navro‘z bayramining qachon vujudga kelgani haqida bizgacha yetib kelgan qadimiy manbalardan shu narsa ko‘rinadiki, u O‘rta Osiyo, Eron va Afg‘onistonda Ahamoniylar davrida (miloddan avvalgi VI asrlarda) keng tarqalgan. Shu ma'noda Navro‘zning tarixini 25-30 asrga ega deb taxmin qilish mumkin.
Navro‘z qachon, qanday vujudga kelganidan qat'iy nazar, u har tomonlama ilmiy asoslanib, koinot va tabiat qonuniyatlari hisobga olingan holda joriy etilgan. Chunonchi, quyoshning hamal burjiga kirishi, kunduzning uzaya boshlashi, yorug‘likning kuchayishi, tabiatning jonlanishi – Navro‘z deb qabul olingan (Navro‘z – «yangi kun»degan ma'noni bildiradi). Navro‘z eski quyosh kalendari hisobida farvordin oyining boshlanishiga (hozirgi 22 martga) to‘g‘ri kelgan. Bukun «kichik Navro‘z» deb atalgan va bu kundan boshlab tabiatdagi hamma narsa amalga kiradi, deb hisoblangan.
Beruniy «Qadimiy xalqlardan qolgan yodgorliklar» nomli kitobida qimmatli ma'lumotlar berib, unda kichik bayram farvordin oyining oltinchi kunigacha davom etganini ta'kidlagan. Demak, farvordin oyining oltinchi kuni «Katta Navro‘z»ning mohiyatini bevosita tabiat bilan bog‘laydi va bu haqda shunday yozadi: «...U butun yil unga xizmat qiladigan bir vaqgda, ya'ni bahor yomg‘irining birinchi tomchisi tushishidan gullar ochilguncha, daraxtlar gullashidan mevalari yetilguncha, hayvonlarda nasl vujudga kelguncha davom etadigan vaqtda keladi. Shuning uchun Navro‘z olamning boshlanishi va yaratilishiga dalil qilingan». Bu fikrlar Navro‘zning qadimdan tabiat va bahor bayrami bo‘lganini yana bir karra isbotlaydi. Biroq, tarixda Navro‘zning mazmunini turlicha talqin qilib, ba'zilar uni tarakqiy ettirishga, boshqalar esa uni ta'qiqlashga harakat qilishdi. Jumladan, grek-makedon va arab istilosi davrlarida Navro‘z ta'qiqlanib, u podsho saroylarida, amaldorlar va din ahli davralarida rasmiy bayram hisoblanmagan. Shuni alohida ta'kidlab o‘tish kerakki, Navro‘z o‘tmishdagi har bir sinfiy jamiyatda podsholar hukmdorligi, diniy ideologiya ta'sirida shaklan o‘zgarib tursa-da, u o‘zining asosiy mohiyatini saqlab qoldi. U haqiqiy xalq bayrami bo‘lib, mehnat ahli orasida katta tantanalar bilan nishonlangan.
Binobarin, qadimdan xalqda bayramni o‘tkazishning o‘ziga xos tartib-qoidalari bo‘lgan. Islomgacha bo‘lgan Navro‘zda oddiy xalqqa tegishli bo‘lgan odatlar ham diqqatga sazovordir. Bayram kuni odamlar bir-biriga shakar va shirinliklar hadya qilish (hayotingiz shirin bo‘lsin degan ma'noda), bir-biriga cuv sepish (bu yil suv ko‘p bo‘lsin, hosil yaxshi bo‘lsin degan ma'noda) va boshqa odatlar keng tarqalgan. Keyingi asrlarda esa hovli-joylarni tozalash, ko‘kat va gullar ekish, ota-ona, yoru do‘stlarni ziyorat qilish, marhumlarning qabrini ziyorat qilish kabi odatlar Navro‘z bayramining tarkibiy qismiga aylangan.
