Bu ekspozitsiya “Men yashashni istayman” deb nomlanadi. Chunki F.Xo‘jayevning eng so‘nggi so‘zi shunday bo‘lgan. Taniqli davlat arbobi Fayzulla Xo‘jayev bilan birga katag‘onga uchragan uning oila a’zolarining suratlari aks ettirilgan. O‘zbekiston XKS raisi Fayzulla Xo‘jayev qamoqqa olinganidan so‘ng, 1937 yilda uning barcha qarindosh-urug‘lari, shu jumladan, onasi Rayhon Xo‘jayeva, o‘gay onasi Hamida Xo‘jayeva, xotini Malika Xo‘jayeva, qizi Viloyat Xo‘jayeva, singlisi Robiya Xo‘jayevalar 5 yildan 8 yilgacha qamoq jazosiga hukm qilinganlar. Yana bu ekspozisiyada F.Ho‘jayev haqidagi kitoblar o‘rin olgan.
Fayzulla Xo‘jayev hayoti va faoliyati mustaqillik tufayli chuqurroq o‘rganila boshlandi. 1996 yilda o‘zbek xalqi o‘zining fidoiy farzandi Fayzulla Xo‘jayevning 100 yillik yubileyini nishonladi. Yubiley munosabati bilan Fayzulla Xo‘jayev asarlari va u haqidagi tadqiqotlar nashr etildi. O‘zbek millatining asl farzandi Fayzulla Xo‘jayev 1896 yilda Buxoro xonligi davrida Buxoroda yirik savdogar oilasida dunyoga keladi. Uning otasi Ubaydullaxo‘ja Qosimxo‘jayev Moskvada xususiy savdo mahkamasiga ega bo‘lib, Rossiyaning o‘zida hamda xorijiy bozorlarda qorako‘l teri bilan keng miqyosda savdo-sotiq yurgizar edi. Fayzulla Xo‘jayev xalq ishiga shijoat bilan kirishib hormay-tolmay ish olib borib, BXSR (Buxoro Xalq Sovet Respublikasi) Xalq Nozirlari Sovetining raisi lavozimida harakat qildi. Fayzulla Xo‘jayev rahbarligida 1923 yildayoq aholiga medisina hizmati ko‘rsatish, umumiy ta’lim maktablari, bilim yurtlari va kurslar tarmog‘ini kengaytirish sohasida anchagina amaliy choralar ko‘rildi. Aholiga - ishchilar, xizmatchilar, hunarmandlar, yersiz va kam yerli dehqonlarga davlat hisobidan medisina xizmati ko‘rsatish, mehnat, ijtimoiy ta’minot hamda sog‘liqni saqlash nozirligi tomonidan yo‘lga qo‘yildi. Eski Buxoroda 200 o‘rinlik dastlabki shahar kasalxonasi, 12 ta davolash-ambulatoriya punkti ochildi.Xalq maorifi ham ancha rivojlandi. 1923 yilda Buxoro respublikasida 32 ta boshlang‘ich va o‘rta maktab, to‘rtta musiqa maktabi, ikkita pedagoglar tayyorlash instituti, 11 ta bolalar uyi, hunar maktabi tashkil etildi. Ammo 1937 yil 9 iyulda Fayzulla Xo‘jayev Moskvada qamoqqa olindi. Unga «O‘ng troskiychi blok» faoliyatiga qo‘shilganligi, «Milliy ittihod» tashkiloti faoliyatiga rahbarlik qilganlik, «bosmachilik» harakati qo‘rboshilarini qo‘llab-quvvatlaganlik, Fitrat, Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy, Behbudiy va boshqa o‘zbek ziyolilariga g‘amxo‘rlik ko‘rsatganlik kabi ayblar qo‘yilgan holda otishga hukm qilingan1938 yil 13 mart kuni Moskvadagi Butova tumani, Sosenskiy qishlog‘idagi o‘rmonda otib tashlandi. Shu tariqa o‘zbek xalqining otash qalb farzandi Fayzulla Xo‘jayev qatag‘onlar qurboniga aylangan.1965 yil 6 martda Oliy sud harbiy kollegiyasi Fayzulla Xo‘jayevni aybsiz deb topdi va oqladi.
Fayzulla Xo‘jayev hayoti va faoliyatiga oid muhim sanalar.
Fayzulla Xo‘jayev - 1896 yil 1 iyulda Buxoroda tug‘ilgan
1905-1907 yillar Buxoro madrasasida o‘qigan.
1907-1912 yillarda Moskvada xususiy maktabda o‘qigan.
1912 yil Buxoroga qaytgan.
1913 yil Yosh buxoroliklar partiyasining a’zosi.
1913-1916 yillar Buxoroda jadidlar harakatiga qatnashadi.
1917 yil Toshkentda tuzilgan inqilobchi yosh buxoroliklar partiyasi Turkiston Markaziy byurosi raisi, “Uchqun” gazetasi muharriri.
1920 yil 14 sentyabda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi hukumati - Xalq Nozirlar Sho‘rosi tuzilib, hukumat boshlig‘i qilib saylandi.
1922 yilda ichki ishlar noziri bo‘lib ishlagan.
1920- 1922 yillarda BXSR tashqi ishlar noziri.
1921- 1924 yillarda harbiy ishlar noziri.
1922- 1924 yillarda Mehnat va mudofaa kengashi raisi.
1925 yilda SSSR Harbiy Dengiz ishlari xalq komissarligining O‘zbekiston SSR bo‘yicha rasmiy vakili.
1924 yil noyabrda Muvaqqat ishchi dehqon hukumati raisi.
1925 fevraldan 1937 yilgacha O‘zbekiston SSR XKS raisi.
RAYHON SAIDMUROD QIZI (1879, Buxoro - 1938, Toshkent) Fayzulla Xo‘jayevning onasi Rayhon buvi oddiy dehqon va chorvador oilasidan bo‘lib, Peshko‘ tumanining Zandani kishlog‘ida tug‘ilgan, uyda savodini chiqargan, hunarmandchilik va pazandachilikda mohir ayol bo‘lgan. Rayhon buvi o‘g‘lini barcha onalar kabi dildan sevar edi. Buning isbotini juda ko‘p misollar orqali keltirish mumkin. Masalan, Fayzulla Xo‘jayev Ijroiya SSSR Markaziy Komitetining olti raisidan biri sifatida “Butunittifoq oqsoqoli” M.I.Kalininning bilan Abxaziya ASSRning topshirigi chegara mojarolarini hal qilish uchun 1925 yil yozida Kavkazga safarga otlanadi. U yerda avtoavariyaga uchraydi. “Pravda” va “Izvestiya” gazetalari bu haqda axborot berib boradi. Buni eshitgan Rayhon buvi sarosimaga tushadi. Fayzulla Xo‘jayevni Bokudagi kasalxonaga olib keladilar. Fayzulla Xo‘jayevning qizi viloyat Xo‘jayeva "Ota - onam xotiralarim" maqolasida quyidagicha haqidagi tasvirlaydi: "Jarohatlangan otamni Boku shahriga olib vrachlar singan, kelishganda otamning suyaklari maydalangan, deb oyoqlarini butunlay kesib tashlamoqchi bo‘lishgan. Otam bunga rozilik bermaganlar. Otamning iltimosi va doktorlarning roziligi bilan ularni buxorolik tabiblar davolashgan ekan. Onamning hikoya qilishlaricha, katta onam Rayhon Saidmurod qizi bilan buxorolik ikki tabib Bokuga tezlik bilan uchib borishgan. Buxorolik tabiblar otamning maydalangan oyoq suyaklarini joy - joyiga qo‘yib taxtakachlashgan va bir oy ichida otamni oyoqqa turgazishgan. Katta onamning hikoya qilishlaricha, otam uyiga o‘z oyoqlari bilan sog‘ omon kirib kelgan ekanlar. Buxorolik tabiblarning moxirligi, bilimdonligiga qoyil qolgan bokulik jarrohlar ulardan bemorlarni taxtakachlash usulida davolash yo‘llarini o‘rgatishni iltimos kilishgan ekan. Shunda buxorolik tabiblar jarrohlarga bir dona shisha va bitta bo‘z xalta ichiga solingan bo‘sh shishani tosh bilan urib maydalaptilar. Tabiblar ko‘zi bog‘liq holda bo‘zxalta ichida maydalangan shisha sinigini yelim yordamida joy - joyiga qo‘yishgan va singan shishani oz vakt ichida asl holiga keltirishgan. Xullas, bokulik kardoshlar buxorolik tabiblarning hunariga qoyil kolishgan ekan . “Fayzulla Xo‘jayevning qizi Viloyatxonning eslashicha, Rayhon buvi o‘g‘li atrofida doimo girgiton bo‘lar ekan: “Otamning ish kabinetidagi chiroq tun yarmigacha o‘chmas edi. Ba’zan uning onasi Rayhon ( katta onam ) o‘g‘li yoniga o‘tirib olib, uning o‘quv va yozuvdan qizarib ketgan tim kora ko‘zlariga mexribonlik bilan boqib: “Bolam yozishingni bas qil, ne vaqt bo‘ldi, yotib damingni olgin”,- der edilar. Shunda otam yozuvdan to‘xtab, qo‘llariga dam berarkan: "Onajon hozir mamlakat bo‘ylab sinfiy kurash ketayapti, xotirjam yotib, dam olishning payti emas" , deb aytardilar. U mexribon va mushfiq onasiga ona Vatanning kelajak istiqboli haqida nimalarnidir hikoya kilib berar edi. Ba’zan esa gazeta, jurnallardan qiziq voqealarni o‘qib berib, onasini xursand kuzatar edi.
Fayzulla Xo‘jayev Moskvada qamoqqa olingach, uning barcha oila a’zolari hibsga olindi. Rayhon buvini Toshturmada saqlab tergov olib borib, uni ham tergov jarayonida qiynoqlarga soladilar. Onaizor Toshturmada o‘g‘lining otuvga hukm qilinganligi to‘g‘risidagi shum xabarni eshitib, hibsxonaning kasalxonasida jon berdi.
ROBIYA UBAYDULLA QIZI (1908, Buxoro - 1962, Bekobod) Fayzulla Xo‘jayevning singlisi Robiyaxon uyda savodini chikargan, kashtachilik va zardo‘zlik san’atini o‘rgangan bo‘lib, u Buxoroning Mir Arab madrasasida mudarrislik qilgan, Hamidxo‘jaga turmushga chiqadi.
Ularda farzand bo‘lmaganligi tufayli nikoh mustahkam bo‘lmay, ular ajrashadi. Fayzulla Xo‘jayev otilgach, singlisini Toshkent viloyati Bekobod tumanining Sretenka qishlog‘iga surgun qiladilar. Robiyaxon qishloqdagi bolalar bog‘chasiga ishga joylashadi. Shu joyga surgun qilingan xorazmlik bir yigitga turmushga chiqadi. Ming afsuski, NKVD xodimlari “xalq dushmanlari” ning oilalarini yana quvg‘in qildilar. Ular bu yerdan qochib Qirg‘izistonning Ribachye shahriga ko‘chib ketadilar va o‘n yildan ko‘proq quvg‘inda umr guzaronlik qiladilar. Robiyaxon xor - zorlikda Bekobodda 1962 yilda vafot etadi.
Fayzulla Xo‘jayev nevarasi RUDOLF BARXET 1940 yilning qahraton qishi 25 oktyabrda Ust-Kamenogorskda dunyoga kelgan. Uning otasi Viktor Barxet “Kuban nemislari” sulolasidan chiqqan. Rudolf maktabni bitirgach, Perm tibbiyot institutiga kirib, uni bitirib, jarroh-urolog sifatida Uraldagi axloq tuzatish lagerlarida ishlagan. Rudolf Barxet Viktorovich 1974 yilda Toshkentga kelib, shahardagi 1-shahar klinik kasalxonasida faoliyat ko‘rsatib keldi. Xozirgi kunda ming-minglab bemorlarni davolagan shifokor keksalik gashtini surmoqda. U Toshkentning Yunusobod massivida yashaydi.
1996 yil 24 may kuni O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Prezidiumi Majlislar zalida O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi, O‘zbekiston Respublikasi “Ma’naviyat va ma’rifat” jamoatchilik markazi hamda Toshkent shahar hokimligi birgalikda Fayzulla Xo‘jayev tavalludining 100 yilligiga bag‘ishlangan tantanali majlis va ilmiy anjuman o‘tkazildi. Tadbirda respublikaning keng ilmiy jamoatchiligi ishtirok etdi. 2011 yilda 30 sentyabrda Fayzulla Xo‘jayev tavalludining 115 yilligiga bag‘ishlab Toshkent shahridagi “Qatag‘on qurbonlari xotirasi” muzeyida “Fayzulla Xo‘jayev-yirik davlat arbobi, xalq va mamlakat manfaatlarining tolmas kurashchisi” va 2018 yil 12 mayda Buxoro shahrida “Fayzulla Xo‘jayev-inson, siyosat arbobi va millat fidoyisi” mavzularida respublika miqyosidagi ilmiy-nazariy konferensiyalar o‘tkazildi. 2021yil 2 iyul kuni esa Buxoro shahridagi Fayzulla Xo‘jayev uy muzeyida F.Xo‘jayev tavalludining 125 yilligiga bag‘ishlab Buxoro Davlat universiteti, Tadbirkorlar va ishbilarmonlar harakati–O‘zbekiston Liberal demokratik partiyasi (O‘zLiDeP), “Qatag‘on qurbonlari xotirasi” muzeyi, O‘zbekkino milliy agentligi, Buxoro viloyat madaniyat boshqarmasi bilan hamkorlikda tadbir tashkil etildi. Tadbirda Buxoro Davlat Universiteti rahbariyati, professor-o‘qituvchilari va talabalari, hamkor tashkilotlar vakillari, ommaviy axborot vositalari xodimlari, taklif etilgan mehmonlar ishtirok etdi.
Fayzulla Xo‘jayevning nevarasi Rudolf Berxet
Qatag‘on qurrbonlari xotirasi muzey direktori A.Xamrayev 2023 yil noyabr oyida Fayzulla Xo‘jayevning nevarasi Rudolf Berxet bilan uchrashdi. R.Berxet bobosiga oid turli foto sur’atlar, ma’lumotlar, hujjatlarni mzey direktoriga taqdim etdi.
