II – Zal. Sho‘ro davri (1920-1991 yillar).
1 – bo‘lim. Davlat arboblarining qatag‘on qilinishi.
1920 yil 2 sentyabrda bosqinchilarning to‘xtovsiz zarbalari ostida amirlikning so‘nggi tayanchi – Ark mag‘lub bo‘ldi. Qadimiy Buxoro o‘t va xarobalar ichida qoldi. Amirlik poytaxti bosib olgandan keyin hokimiyat muvaqqat Butunbuxoro inqilobiy qo‘mitasi qo‘liga o‘tdi. Muvaqqat inqilobiy qo‘mita darhol Turkkomissiya rahbarligida ilgaridan tayyorlab qo‘yilgan Manifestni e’lon qildi. Unda Buxoro davlati “Mustaqil Buxoro Sovet Respublikasi” deb ko‘rsatilgan edi. 1920 yil 11 sentyabrda inqilobiy yosh buxoroliklar partiyasi tarqatib yuborildi, uning ko‘pchilik a’zolari F.Xo‘jayev boshchiligida BKP tarkibiga kirdi. 6 oktyabrda amirning yozgi saroyi – Sitorai Mohi Xosada xalq vakillarining I buxoro quriltoyi ish boshladi. Quriltoy Buxoroni xalq sovet respublikasi deb e’lon qilish haqida qaror qabul qildi. 1921 yil 4 martda moskvada BXSR bilan RSFSR o‘rtasida Ittifoq shartnomasi va iqtisodiy bitim tuzildi. Bu hujjatlar Buxoro Xalq Respublikasining RSFSRga harbiy – siyosiy va iqtisodiy jihatdan qaram bo‘lganligini qonuniy yo‘li bilan mustahkamladi.
1937-1938 yillarda I.V.Stalin boshchiligida sovet hokimiyati amalga oshirgan siyosiy qatag‘onlar insoniyat tarixidagi eng dahshatli fojialardan biri edi. Bu davrda sovet hokimiyatiga, uning mafkurasiga qarshi har qanday o‘zgacha fikrlash, hatti-harakatga chek qo‘yish, xalqni asoratda tutish, partiya vaa hukumat organlarini so‘zsiz itoat etuvchi kadrlar armiyasiga aylantirish maqsadida misli ko‘rilmagan ko‘lamda qatag‘on siyosatini avj oldirdi.
Bu qatag‘on to‘lqini eng avvalo davlat arboblari, partiya va hukumat organlari, muassasalaridagi mas’ul kadrlarga qaratildi. O‘zbekistonda bu jarayonda o‘sha davrning eng ilg‘or, faol, bilimli va tashkilotchi milliy kadrlari, ziyolilari, maorif va madaniyat xodimlari, olimlar, ziyolilar, yozuvchilar mash’um qatag‘on qurboni bo‘ldilar. Stalin hukumati nafaqat ularning o‘zlarini, balki oila a’zolarini ham qatag‘on girdobiga tortdi.
1937-1938 yillar sovet davlati tarixiga “katta qirg‘in yillari” sifatida kirgan. Shu yillarda qamoqqa olingan mahbuslarning taqdiri 1938 yilning fevral oyidan boshlab NKVD qoshida tuzilgan “uchlik” tomonidan adolatsizlarcha hal qilingan.
“Uchlik” 1938 yilning 4,7,9,10,16,17 fevral va 21-22 sentyabr kunlarida bo‘ltb o‘tgan yig‘ilishlarida 2665 mahbus ustidan hukm chiqargan. Ulardan 1881 kishi otishga, 782 kishi 8-10 yilgacha qamoq jazosiga hukm qilingan. Tarixiy ma’lumotlar ana shu nohaqliklar tufayli jabr ko‘rgan insonlar soni aslida rasmiy hujjatlarda aks etganiga nisbatan ancha ko‘p bo‘lganidan dalolat beradi.
"Правда" -Gazetasi
"Правда" - 1912-yilda Rossiya Sotsial-Demokratik Mehnat Partiyasi (Bolsheviklar) yetakchisi V. I. Lenin tomonidan asos solingan sovet va rus chap qanot gazetasi. 1991-yilgacha u Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasining (KPSS) asosiy kundalik bosma nashri va SSSRdagi eng nufuzli nashr bo’lgan. KPSS taqiqlanganidan so'ng, u Rossiya Federatsiyasi Kommunistik partiyasining (KPSS) markaziy organiga aylandi va haftasiga uch marta nashr etiladi. Birinchi “Правда” gazetasi 1903 yilda temir yo'l muhandisi va san'atshunos Valentin Alekseevich Kojevnikov tomonidan nashr etilgan, adabiy va jurnalistik jurnal sifatida paydo bo'lgan. 1908-yil oktyabrdan 1912-yil aprelgacha avval Lvovda, keyin esa Venada Trotskiy tomonidan tahrirlangan mashhur sotsial-demokratik "Правда" gazetasi 3000–4000 nusxada nashr etildi, Ioffe xalqaro bo'limni ("Правда Вены" deb nomlangan) boshqargan. 1910-yilda qisqa vaqt ichida u amalda RSDLP Markaziy Qo'mitasining organiga aylandi (Markaziy Qo'mita a'zosi Lev Kamenev uning tahririyat kengashiga tayinlandi). 1912-yilda RSDLP(b)ning 6-Butunrossiya (Praga) konferensiyasi V. I. Lenin tashabbusi bilan ommaviy ishchi bolsheviklar kundalik gazetasini nashr etish to'g'risida qaror qabul qildi. Uni nashr etish uchun pul fabrika va zavodlardagi ishchilardan yig'ildi. Lena qirg'ini ishchi gazetasini nashr etish masalasini tezlashtirdi. Gazetaning "Правда" deb nomlangan birinchi soni 1912-yil 22-aprelda (5-may), Karl Marksning tug'ilgan kunida nashr etildi. O'sha paytda "Правда" RSDLP(b) Markaziy Qo'mitasining rasmiy organi emas edi; chet elda chop etilgan va Rossiyaga yashirincha olib kirilgan noqonuniy "Sotsial-Demokrat" gazetasi shunday hisoblanardi. Xuddi shu nomdagi gazetaning nashr etilishi "Правда Вены" muharrirlarining keskin noroziliklariga sabab bo'ldi, hatto nemis sotsialistlarini hakam sifatida ishtirok etishga chaqirdi, ammo bu hech narsaga olib kelmadi va "Правда" nomi Lenin gazetasida saqlanib qoldi. "Правда" qonuniy ommaviy nashr sifatida o'ylab topildi.
