Bu ekspozisiyada Buxorolik jadid ma’rifatparvarlari Ahmad Donish Fayzulla Xo‘jayev, Abdurauf Fitrat, Muso Saidjonov, Abdulvohid Burhonov Munzim suratlari va Buxoro jadidlari tomonidan nashr qilingan “Turon” va "Buxoroyi sharif" gazetasi nusxalari namoyish qilingan.
Ma’rifatparvarlar nafaqat yangi usuldagi maktablari ochish, balki xalq orasida ilm-ma’rifat tarqatish, uning ongini o‘stirish uchun noshirchilik ishini yo‘lga qo‘yish, jumladan, milliy ruhdagi ko‘plab gazeta va jurnallar tashkil etishga ham katta e’tibor qaratdilar.
1906 yilda Ismoil Obidov muharrirligida “Taraqqiy”, Munavvar qori Abdurashidxonov muharrirligida “Xurshid”, 1907–1908 yillarda esa Abdulla Avloniy muharrirligida “Shuhrat”, Ahmadjon Bektemirov muharrirligida “Osiyo” gazetalari nashr qilindi. Lekin aholini uyg‘otish, ilm-ma’rifatga chorlashga qaratilgan bu gazetalar tez orada chor ma’muriyati tomonidan yopilib, ularni chop etish taqiqlab qo‘yildi. Ammo bu harakat baribir davom etaverdi. Ayniqsa, 1914–1915 yillarda milliy matbuot tashkil etish harakati yanada faollashdi.
"Buxoroyi sharif" -jadidlar gazetasi. Yangi Buxoro (hozirgi Kogon) shahrida 1912 yil 11 martdan 1913 yil 2 yanvargacha tojik tilida chikkan. Gazeta dastlab haftasiga 6 marta, keyin 3 marta nashr etilgan. Jami 153 soni chikkan. "Buxoroyi sharif" 1913 yil 12 yanvarda Rossiya imperatorligining Buxorodagi siësiy agentligi tomonidan takiklangan. Gazeta sihifalaridan islomiy ahkomlar, ilm-fan, tijorat hamda iktisodiët yangiliklari, ma’rifatni targ‘ib etuvchi maqolalar o‘rin olgan. Gazetada mahalliy shoir va yozuvchilar asarlaridan parchalar, jahon adabiyoti namunalari e’lon qilingan. "Buxoroyi sharif"ga Buxorolik tanikli sarmoyador Muhiddin Mansurov homiylik kilgan, ozarbayjon yozuvchisi va jurnalisti Mirzo Jalol gazetaga muharrirlik, Mirzo Gʻaffor bosh kotiblik qilgan.
"Turon" - Buxoro jadidlari tomonidan o‘zbek tilida chiqarilgan gazeta. Yangi Buxoro (hozirgi Kogon) shahrida 1912 yil 14 iyulda 1913 yil 2 yanvargacha dastlab haftasiga 2 marta, so‘ngra 3 marta nashr etilgan ( 49-soni chiqqan) gazetaga buxorolik Gʻiyos Maxsum Husayniy muharrirlik qilgan. "Turon" gazetasi faqat Buxoroda emas, balki butun Turkistonda shuhrat qozongan. Gazetani moddiy jihatdan yirik savdogar Muhiddin Mansurov va ma’rifatparvar Siroj Hakim ko‘llab-quvvatlab turgan. Uni g‘oyaviy jixatdan “Tarbiyai atfol” jamiyatidagi Yosh buxoroliklar boshqargan.
“Buxoro axbori” gazetasi Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (1920–1924) Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi matbuot organi bo‘lib, 1920 yil 9 sentyabrdan 1923 yil oktyabrgacha chop etilgan. Gazeta o‘zbek tilida, isloh qilingan arab imlosida, sarg‘ish rangli o‘rtacha sifatdagi qog‘ozda, haftada 1-2 marta, 1500-2000 nusxada chiqarilgan.
Gazetalarning taxlamlari bugungi kunda Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro viloyati axborot-kutubxona markazida saqlanmoqda. Bor-yo‘g‘i 49 ta soni chop etilgan “Turon” gazetasidan so‘ng, o‘zbek tilida muntazam o‘quvchilarga yetkazilgan gazeta “Buxoro axbori” bo‘lgan
Gazeta.
Ma’lumki, 19-asrning 60-yillariga kelib, Turkiston o‘lkasidagi Buxoro, Xiva, Qo‘qon xonliklari chor Rossiyasi tarafidan ishg‘ol qilindi. Ishg‘ol qilingan hududlarda Turkiston general-gubernatorligi tuzildi va Buxoro va Xiva xonliklari kichraygan hududlari bilan Rossiya imperiyasiga yarim vassal davlat holida qoldi. Mustamlaka hukumati Turkistonda 1871 yildan e’tiboran “Turkiston viloyati gazetasi” chop ettira boshladi, bu gazeta aslida rus tilida nashr etiladigan “Turkistanskiye vedomosti” gazetasining mahalliy tildagi varianti bo‘lib, undagi maqolalar asosan o‘zbek tilida e’lon qilinar edi. Shu tufayli O‘zbekistondagi tojik gazetalarining tarixi Turkiston o‘lkasida jadidchilik harakatining paydo bo‘lishi bilan bog‘liq holda boshlanadi. 19-asrning 80-90 yillarida Turkistonda jadidchilik harakati boshlangani ma’lum. Bu harakat ayniqsa, Ismoilbey Gʻaspiralining 1886 yilgi Turkiston sayohati va uning mashhur “Tarjimon” gazetasining o‘lkadagi ziyoli qatlami orasida yoyilishi bilan kuchaydi. 1905-yilgi rus inqilobidan keyin mahalliy tillarda gazeta va jurnallar chiqarish, maktablar ochish erkinligi ta’sis etilgach, jadidchilik harakati keng quloch yoydi, jadid gazetachiligi vujudga keldi. 20-asr boshiga kelib, o‘lka aholisini asriy g‘aflat uyqusidan uyg‘otish, xalq orasida ma’rifatparvarlik g‘oyalarini targ‘ib qilish uchun jadidlar o‘zbek, tojik, qozoq, qirg‘iz, turkman tillarida gazetalar chop etdilar .
“Buxoroi Sharif” gazetasi.
1912-yilning 11-mart kuni o‘sha davr Buxorosining boylaridan biri bo‘lmish Mirzo Muhiddin Mansurov Kogon tipografiyasining egasi yahudiy –Levi bilan o‘zaro biznes-shartnoma tuzib, gazetaning ilk sonini chiqarishga erishadi.
Hozirgi O‘zbekiston hududida nashr qilingan tojik tilidagi ushbu ilk gazetaning dunyoga kelishida o‘sha davr jaddidlik harakatining yorqin namoyondalaridan biri – Mirzo Siroj Hakim (doktor Sobir) ham Mirzo Muhiddin Mansurov bilan birga teppa-teng jonbozlik qilgan.
Bular ikkisi Buxoro amiri Sayid Olimxon va Rus podshosining Buxorodagi konsulini ma’lum shartlar asosida gazetani chiqarishga rozi qilishgan.
Bir yuz ellik uch soni chiqib keyin to‘xtab qolgan “Buxoroi Sharif”da o‘sha davrning ijtimoiy-siyosiy mavzudagi eng dolzarb muammolari haqidagi maqolalar va turli-tuman yangiliklar bosilib turgan.
Asosiy e’tibor albatta o‘sha davrdagi rus nashrlarida e’lon qilinayotgan materiallarni tojik tiliga tarjima qilib bosishga qaratilgan.
Nima bo‘lgandayam, “Buxoroi Sharif”ning chiqishi Markaziy Osiyoda matbaachilikni oyoqqa turishida juda katta xizmat qilgan desa bo‘ladi.
1990-yili buxorolik “erk” chilar milliy demokratiya va ma’rifiy ishlarni keng targ‘ib qilish maqsadida o‘zbek tilida “Ozod Buxoro” degan bir gazeta chiqarishga erishgan edilar.
Gazetaga buxorolik talantli jurnalist Saidburxon Qodirov muharrirlik qilgan.
O‘sha paytlarda xalq orasida demokratiyani keng targ‘ib qilgan va shu uchun juda ommalashib ketgan “Ozod Buxoro”dan qo‘rqqan hukumat keyinchalik uni yopib qo‘ydi.
“Buxoroi Sharif” va “Ozod Buxoro” kabi gazetalar tarixi – bu bizning tariximizdir.
Ular qaysi tilda chiqqanidan qat’iy nazar xalqlarimizning ma’rifiy -ijtimoiy tarbiyasi va zehniyatini yuksalishida beqiyos xizmat qilganligi aniq.
Bu gazetaning Buxorodagi rus elchixonasining siyosiy ta’siri, Buxoro qushbegisi (bosh vazir)ning dastagi bilan ochilgani uchun uni sof jadidona gazeta deb ham bo‘lmaydi, ammo “Buxoroi sharif” boshqa jadid gazetalaridan farqli o‘laroq, tojik tilidagi maqolalarning ustivorligi bilan ajralib turadi. Shuningdek, bu gazeta tojik tilidagi gazeta uslubining shakllanishi, yurtimizdagi va qo‘shni davlatlardagi tojik jurnalistikasining tamal toshlarini qo‘yib bergani bilan ajralib turadi.
“Buxoroi sharif” gazetasi 1912 yil 14 iyuldan e’tiboran haftada to‘rt marta, 11 sentyabrdan boshlab dastlab haftada uch marta marta nashr qilingan va 1913 yil 2 yanvargacha uning 153 ta soni chiqqan. 1913 yil 2 yanvarda Rossiya imperiyasining Buxorodagi elchisi Petrovning imzosi bilan gazeta tahririyatiga xat keladi va bu xatda «Janobi oliy Buxoro amirining istagiga ko‘ra shu kundan e’tiboran gazetaning chop etilishi to‘xtatiladi», deb bildirilgan edi. Buxoro amirligi hukumati va rus hukumatini ham «Buxoroi sharif» sahifalarida e’lon qilingan maqolalardagi hurfikrlilik va islohotlar talabi cho‘chitib yuborgani tufayli ana shunday qarorga kelingan bo‘lsa kerak.
Gazetaga S.Ayniy, Mirzo Muhiddin, Mirzo Izom va Mirzo Abdulqodir Muhiddinov, Mirzo Abdulvohid Munzim, Muhammadjon Shakuriy, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Said Rizo Alizoda kabi mashhur jadid adiblar, maorifchilar va islohotchilar o‘z maqolalari, tahlil va tarjimalari bilan qatnashgani bu taxminni qo‘llabquvvatlaydi.
“Turon” gazetasi.
Buxoro jadidlarining, “Tarbiyai atfol” jamiyatining o‘z oldiga qo‘ygan ulug‘ maqsadlaridan yana biri o‘z matbuot organiga ega bo‘lishi edi. Turkiston jadidlari “Taraqqiy”, “Xurshid”, “Shuhrat”, “Tujjor”, “Sadoyi Turkiston”, “Sadoyi Farg‘ona” kabi qator gazetalar nashr qildilar. Ular Buxoro mutafakkirlariga ham kuchli ta’sir ko‘rsatgan edi. Jamiyatning sa’y-harakati bilan 1912 yil 11 martdan tojik tilida “Buxoroyi sharif”, 1912 yil 14 iyuldan o‘zbek tilida “Turon” nomli gazeta nashr qilina boshlandi. Bu ikki gazeta nafaqat Buxoroda, balki butun Turkiston o‘lkasida ham katta e’tibor qozondi. Maktab va madrasalar islohoti, “usuli savtiya” maktablarini targ‘ib-tashviq qiluvchi o‘nlab maqolalar e’lon qilindi. 1912 yil sentyabrdan “Turon” gazetasi muharririyati Istanbul dorulfununini bitirib kelgan Gʻiyos mahzum Husayniy qo‘liga o‘tdi. Gazeta endi haftada 3 marta muntazam chiqib turdi. Ularning mushtariylari kun sayin butun Turkiston o‘lkasida ham ko‘payib borgan. Bu hol mustamlakachi ma’murlarga ma’qul emas edi, gazetalarni yopish uchun esa sabab topa olmas edi. Bunday vaziyatlarda ular mahalliy hukumat nomidan ish ko‘rar edilar. 1913 yil 2 yanvarda Buxorodagi rus elchixonasidan uchinchi darajali amaldor Petrov imzosi bilan shunday farmoyish keldi: “Buxoro amiri janobi oliyning xohishlari bilan ushbu kundan e’tiboran “Buxoroyi sharif” va “Turon” gazetalari nashri to‘xtatildi” (Sharipov R., Muhiddinova F. O‘zbekiston xalqlari siyosiy-huquqiy ta’limotlari tarixi. – T.: “TDYUI”, 2004. – B. 75).
Ayni paytda Buxoroda e’lon qilingan materiallarida o‘zbekcha maqolalar ustivor bo‘lgan “Turon” gazetasi ham nashr qilingan bo‘lib, mashhur yozuvchi Sadriddin Ayniyning so‘zlari bilan aytganda “bu ikki gazeta nafaqat Buxoro amirligida, balki butun Turkistonda islohotlar fikrini yoygan nashrlar edi”.
“Buxoro axbori”
Buxoroda litografiya (toshbosma) usulida kitob va gazetalar chop etish tarixi XX asr boshlariga borib taqaladi. Kitob nashr qilishda musulmoncha harf, aksilxona, sinkografiya kabilarning roli beqiyosligini manbashunoslar yaxshi biladilar. “Buxoro axbori” gazetasi Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (1920–1924) Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi matbuot organi bo‘lib, 1920 yil 9 sentyabrdan 1923 yil oktyabrgacha chop etilgan. Gazeta o‘zbek tilida, isloh qilingan arab imlosida, sarg‘ish rangli o‘rtacha sifatdagi qog‘ozda, haftada 1-2 marta, 1500-2000 nusxada chiqarilgan. Gazetalarning taxlamlari bugungi kunda Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro viloyati axborot-kutubxona markazida saqlanmoqda. Bor-yo‘g‘i 49 ta soni chop etilgan “Turon” gazetasidan so‘ng, o‘zbek tilida muntazam o‘quvchilarga yetkazilgan gazeta “Buxoro axbori” bo‘lgan. Gazeta taxlamlari Buxoro viloyati axborot-kutubxona markazidan tashqari, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi (O‘zRMDA)da ham saqlanadi.Biroq ular to‘liq emas.
“Buxoro axbori” gazetasining bugungi kundagi saqlanish holati bilan bog‘liq bir qator muammolar, uni kelajak avlodga yetkazish bo‘yicha muhim vazifalar mavjudligi yuzasidan fikr-mulohazalarni mazkur maqola orqali qayd etish zarur, deb hisobladik.
Nashriyotchilik ishlariga yetarli mablag‘ ajratilmaganligi tufayli BXSR hukumatining dastlabki yillarida (1920-1921) bu sohada bir qator muammolar ko‘zga tashlangan, an’anaviy qog‘ozsozlikning izdan chiqqanligi, moliyaviy ahvol og‘irligi tufayli gazetalar sifati ancha past qog‘ozga chop etilgan. Bu esa ularning uzoq saqlanish holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan. Gazetalar XX asr dastlabki o‘n yilliklari tarixidan ma’lumot beruvchi manba bo‘lganligi tufayli turli yillarda gazetaning muhim materiallaridan foydalangan tadqiqotchilar ko‘pgina sahifalarga har xil belgi va chiziqlar qo‘yib, hamma vaqt ham gazetalarga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishmagan. Masalan, 1920-1921 yillardagi yuzlab gazeta sahifalari, ayniqsa, maorif va madaniyat sohalariga bag‘ishlangan maqola va xabarlar qizil rangli qalam bilan bo‘yalgan.
Gazetalarning ko‘p nusxada emas, faqat bir nusxada ekanligi tufayli bir qator sonlar yirtib olib ketilganligi yoxud boshqa sabablarga ko‘ra ayrim sonlari mutlaqo mavjud emasligi yanada ayanchlidir. Gazetalarning davriy ketma-ketlik asosida taxlamlarini o‘rganganimizda, 1920 yil chop etilgan 15 ta sondan 4-son, 1921 yil davomida chop etilgan 45 ta sondan 16-, 17-, 59-sonlar, 1922 yilgi 61-122-sonlari orasidan esa 61-63-, 68-, 74-sonlari umuman yo‘q.
Shuningdek, taxlamlarda mavjud gazeta sahifalarining ayrimlari butun holatda emas, oqibatda tarixiy tadqiqotlar uchun muhim manbaviy material bo‘la oladigan maqolalarning aksariyatini oxirigacha o‘qib chiqish imkoniyati cheklangan. Masalan, Fayzulla Xo‘jayevning “Kuntug‘di” (1-son, 1920 yil 9 sentyabr), A.Muhiddinovning “Fuqaro hukumati” (8-son, 1920 yil 21 noyabr), Said Ahroriyning “Idoralarning tuzatilishi” (38-son, 1921yil 28 may), Cho‘lponning “Teatr-tomosha” (58-son, 1921 yil 8 dekabr) va hokazo maqolalarni to‘liq o‘qib, tahlil qilishning iloji yo‘q. Bunday faktlarni ko‘plab keltirish mumkin.
Ortda qolgan yillar davomida turli omillar tufayli gazeta taxlamlarining bir joydan ikkinchi joyga ko‘chirilganiham ular sifatiga o‘z ta’sirini o‘tkazgan.
Yuqorida qayd etilgan bir qator muammolarning yechimi sifatida gazetalarni kelajak avlodga tarixiy va ma’naviy meros uchun saqlab qolish maqsadida qo‘yidagicha takliflarni berishni lozim topdik:
1. Bugungi zamonaviy kimyo-texnologiya yutuqlaridan foydalanib, gazetalarni ta’mirlash, fotolavhalarini tozalatish zarur.
2. Buxoro davlat me’moriy-badiiy muzey qo‘riqxonasi, O‘zRMDAda va Fayzulla Xo‘jayev uy-muzeyida ham gazetalarning ayrim sonlari saqlanmoqda. Ulardan nusxalar olib, taxlamlarda mavjud bo‘lmagan sonlar o‘rnini to‘ldirish imkoniyatlarini ko‘rish kerak.
3. Keyingi yillarda viloyat axborot-kutubxona markazi texnik xodimlari tomonidan xayrli ish amalga oshirilib, “Buxoro axbori” gazetasining 137 ta soni va “Ozod Buxoro” gazetasining 1926–1928 yillari taxlamlari elektron varianti yaratilgan. Bu ish davom ettirilsa, shuningdek, “Ozod Buxoro” gazetasining 1923 yil taxlami ham elektron versiyaga aylantirilsa, 1924 yil taxlamlari O‘zRMDAdan olib kelinsa,tadqiqotchilar uchun qulaylik tug‘dirar edi.
Bular – jiddiy va ayni paytda katta mas’uliyatni talab qiladigan vazifalar hisoblanadi. Biroqmazkur takliflar inobatga olinsa, kelajak avlod ham muhim tarixiy manbadan bahramand bo‘lishi shubhasiz.
