Bu ekspozisiya amir sabozlari va zobitlariga bag‘ishlanadi. Bu yerda Buxoro amirligining bayrog‘i, Buxoro amiri zobitlari va rus askarlarining suratlari, amir zobitlarining unvonlari,amir zobitlari olib yurishi kerak bo‘lgan buyumlar joy olgan.
Buxoro amiri Abdulahadxon Rossiya imperiyasi imperatorining harbiy lavozimli kishisi hisoblangan.U Amir Muzaffar vafotidan so‘ng sarbozlar sonini ikki ming nafarga qisqartirgan. Uning davriga kelib sarbozlarning qurol yarog‘lari bilan uylariga ketishlariga ruxsat berilmagan. Buxoro sarbozlarining shim va mundiri ikki yilda bir bor almashtirilgan. Oyoq kiyimni har bir sarboz o‘zi bilan olib kelishga majbur bo‘lgan. Amir Abdulahadxon davriga kelib, harbiylarga ikki yilda bir juft etik ham beriladigan bo‘ldi.
Amir Abdulahadxonning 1886 yilgi farmoniga muvofiq, boshqa qullar kabi ular ham ozodlik vasiqalarini (hujjatlarini) olish imkoniga ega bo‘lganlar. To amir Abdulahadxon hukmronligi davrigacha harbiy xizmatning umrbodligi, sarbozlar orasida hattoki, 90 yoshli xizmatchilar mavjudligi tarixiy fakt hisoblanadi. Abdulahadxon hukmronligi davrida sarbozlarning harbiy xizmatni 60 yoshgacha o‘tashi belgilab qo‘yildi.
Buxoro davlatida XVIII asrning II yarmidan boshlab mang‘it sulolasi namoyondalari hukmronligi boshlandi. Bu sulolaning asoschisi Rahimbiy ibn Hakimbiy va Doniyolbiy otaliqlar hukumronligi davrlarida harbiy mansab va unvonlar berish ashtarxoniylar sulolasi an’analari asosida saqlab kelingan.
- Amirlikdagi saroy unvon va mansab egalarining ko‘pchiligi bir payt ning o‘zida harbiy unvon va mansab egasi ham ekanligi;
- Kichikroq mansab bilan nom qozongan mansab egalarining yuqori lavozimga erishgan davrida ham uning ismiga oldingi mansab qo‘shib aytilishi va aksincha;
- Amirlikdagi unvon va mansablarning turli davrlarda turlicha ahamiyat kasb etishi.
- Bir xil nomlanishdagi mansab egalarining uchala davlatda (Buxoro, Xiva, Qo‘qon) turlicha vazifalarda faoliyat ko‘rsatishi.
1868 yilning bahorida Buxoro amirligida Shahrisabzliklardan tashqari 12 batalon piyoda askarlar, 150 to‘p, 20 – 30 tagacha otliqlar yuzligi; hammasi bo‘lib 12 ming piyoda askarlar, 1500 to‘pchilar, 3 mingtacha otliq askarlar bor edi . Bu qo‘shin amir Nasrulloxon tomonidan tuzilgan bo‘lib, hukmdor qo‘shini bilan atrofdagi davlatlar bilan bo‘lgan janglarda tez – tez g‘alaba qozonib turar edi.
Amirlik askarlarining bir necha guruhlari turk va afg‘on nizomi asosida olib borilib, keyinchalik deyarli barcha qo‘shinda rus harbiy nizomi joriy etildi.
Harbiy unvonlarni quyidan yuqoriga sanab o‘tadigan bo‘lsak bu hol quyidagicha ko‘rinish oladi: 1. Chehraog‘asi. 2. Jibachi. 3. Mirzaboshi. 4. Qorovulbegi. 5. Miroxur. 6. To‘qsabo. 7. Eshikog‘aboshi. 8. Biyil 9. Dodxoh. 10. Inoq. 11. Parvonachi. 12. Qushbegi. 13. Otaliq.
Agarda bu mansab egalarini o‘sha davrdagi rus harbiy unvonlari bilan o‘zaro qiyoslab solishtirilganida har bir harbiy mansabdorning pog‘onasi aniq bo‘ladi:
1. Chehraog‘aboshi - unter ofiser.
2. Jibachi – feldfebel.
3. Mirzaboshi – podporuchik.
4. Qorovulbegi – poruchik.
5. Miroxur – kapitan.
6. To‘qsabo – podpolkovnik.
7. Eshikog‘aboshi – polkovnik.
8. Biy – brigadir.
9. Dodxoh – general-mayor.
10. Inoq - general leytenant.
11. Parvonachi - to‘liq general.
12. Qushbegi - Kansler.
Amir Olimxon hukmronligi davriga kelib, Buxoro armiyasi boshida To‘pchiboshi turib u asosan Dodxoh darajasidagi mansabdorlardan tayinlangan. To‘pchiboshi konselyariyasi 10 kishidan iborat Mirzaboshi, Biy amalidagi yasovulboshi, turli xil unvondagi yasovullar, qurol – yarog‘ ombori uchun mas’ul shaxslar va bir necha shaxsiy xizmatkorlardan iborat bo‘lgan.
To‘pchiboshi amali 2 xil bo‘lib birinchisi - “To‘pchiboshi askar” ikkinchisi - “To‘pchiboshii darvoza”(ark to‘pchiboshisi), ya’ni ark ichidagi xavfsizlikka javobgar shaxsdir. Darvoza to‘pchiboshisi ark ichida faoliyat ko‘rsatilib, unga mazkur hududda 50 harbiy biriktirilgan. Ulardan 20 nafari, aytganimizdek, har kuni shahar ichidagi vaziyatni tekshirib maxfiy xabar va sodir bo‘layotgan voqea hodisalarni yetkazib turgan. Bular amir “josuslari”dan farq qilib davlatga qarshi harakat qatnashchilarini voqea ro‘y bergan joyda qo‘lga olish huquqlariga ega bo‘lishgangan. 20 nafar darvoza To‘pchiboshisiga qarashli bo‘lgan kishilar esa ark ichida faoliyat ko‘rsatib o‘ziga xos xavfsizlik xizmatini o‘tashgan. Qolgan 10 kishi esa obxona, kanaxona va to‘plar qo‘riqlash ishlari bilan mashg‘ul bo‘lishgan.
Buxoro amirligida oliy harbiy unvon, Qushbegidan keyingi o‘rinda turuvchi shaxs, keyinchalik Devonbegidan so‘ng otaliq; Xiva xonligida-katta inoq Gʻarbiy Yevropadagi mayor unvoniga to‘g‘ri keladi. O‘rta Osiyoda o‘zbek qabilalarining boshliqlari inoq deb atalmagan .
Chehraog‘asi (fors.turk.)- amir tomonidan yorliqqa ega bo‘lgan birinchi harbiy mansabdor bo‘lib bu lavozimdagi kishining vazifasi o‘zangidor va jilovdorlar orasida muhtasib vazifasini bajarishdan iborat bo‘lgan.
Chehraog‘asi mansablarda chehraoqasi sifatida ham talaffuz qilinib, o‘rta asrlarda monarxiya hukmron bo‘lgan davlatlarda monarxning, ya’ni podshoning yonida turuvchi oliy nufuzli oiladan chiqqan yosh yigit yoki ad’yutant so‘ziga mos keladi.
Jibachi (turk.)- amirlikda jiba yasovchilikdan yuqori martabaga erishgan ham harbiy ham saroy amaldori.
Mirzaboshi - amirlikning barcha boshqaruv tizimida mavjud bo‘lgan mansab egasi hisoblanib, bunday mansab egasiga tabiiyki, harbiylar ichida ham ehtiyoj bo‘lgan. Mirzaboshi asosan, ish yurituvchi hisoblanib qo‘shin tarkibidagi yozuv chizuv ishlari uning qo‘lida edi.
Qorovulbegi - qorovullar posbon va soqchilar boshlig‘i. Qorovulbegi davlat tinchligi va xavfsizligiga javobgar shaxs hisoblansa, harbiy harakatlar chog‘ida unga tegishli kishilar qo‘shin xavfsizligi, uni qo‘riqlash, soqchi posbonlar qo‘yish singari ishlarga mashg‘ul bo‘lgan
Miroxur - ushbu mansab egasi amirlikda dastlab amir otlariga yem, xashak, somon va beda yetkazib beruvchi amaldor hisoblangan. Keyinchalik ushbu xizmatga rahbarlik qilish bilan birgalikda Komi Abumuslim tumani mirobligi uchun ham javobgar shaxs sifatida e’tirof etilgan. Harbiy harakatlar chog‘ida uning roli baland hisoblanib, Rossiya imperiyasidagi kapitan unvoni darajasidagi amaldor hisoblangan.
To‘qsabo - ushbu amal egasi amir dasturxoni ustiga idish tovoqlarni tartib bilan qo‘yib, amirga sharbat, ayron va yaxna ichimlik quyib berardi.
Amir majlisi dasturxonini nazorat qilib Xarqonrud tumanining hokimligi va mirobligi ham uning qo‘lida edi. Harbiy harakatlar chog‘ida to‘qsabo amir tug‘ini (bayrog‘ini) ko‘tarib yurishdek oliy vazifani ado etar edi.
Eshikog‘aboshi - saroy darvozalarini qo‘riqlash ishlarini boshqarar edi. Oybolta Eshikog‘aboshi mansab alomati bo‘lgan. Hukmdor saroyda bo‘lgan vaqtda u amirni qo‘riqlash bilan shug‘ullangan. Eshikog‘aboshi arzgo‘ylarning nima xususida kelganliklarini surishtirib, ularning saroydagi tegishli amaldorlar tomoniga yo‘llar edi. Faqat juda muhim xabarlar bilan kelgan kimsalarnigina amir huzuriga kirgizilar edi. Harbiy harakatlar chog‘ida uning unvoni polkovnik darajasida bo‘lgan.
Biy - asosan saroy amaldori hisoblansada bu mansab egalari dodxoh bilan birgalikda harbiy yurishlar chog‘ida yuqori nufuzga ega shaxs sanalgan. Bunday paytda ularni miri dasta, amiri navkariya yoki sarkarda (qancha qo‘shinga rahbarlik qilishiga qarab) deb ataganlar. Arxiv hujjatlarida 1865-1918 yillarda faoliyat ko‘rsatgan amirlikdagi ba’zi sarkardalar haqida aniq ma’lumotlar beriladi.
Dodxoh - amirlikda xalq dardi, fikrini eshitib, amirga xabar beruvchi mansab egasi. XIX asrga kelib mazkur lavozim egasi harbiy vakil darajasiga ko‘ratilgan. Harbiy ishlar bo‘yicha eng yuqori darajadagi bu mansab egasi o‘z navbatida harbiy vazir darajasiga ko‘ratilgan. Uni ko‘proq lashkar to‘pchiboshisi deb ataganlar. Aniqrog‘i, to‘pchilar qismining qo‘mondoni hamda Buxoro garnizoni boshlig‘i – lashkar boshlig‘i sanalib amalda harbiy vazir vazifasini o‘tagan. Biroq, XIX asr oxiri XX asr boshlarida harbiy vazirlar vazifasini ko‘proq Qushbegi poyon bajarganligini ko‘ramiz.
Inoq - ushbu mansab egasi Katta inoq, Kichik inoq ya’ni 2 darajada bo‘lib, Katta inoq umaro, shogirdpeshalar va boshqalarga amir suhbatiga musharraf bo‘lgan yoki bo‘lmaganlari haqida xabar berar edi. Inoqi xurd yoki Kichik inoq egasi amir muhrlari saqlanadigan sandiqchaga posbonlik qilar edi. Elchilarning arizalari avval inoqi xurd qo‘liga berilar edi.
Parvonachi (fors. Kapalak degani)- Amir farmoniga binoan uning yorliqlarini umaro va zodagonlarga (kapalakdek borib kelib)yetkazar edi. Arabxona jamoasining rahbarligi ham uning zimmasida edi.
Qushbegi - Buxoro vazirlarining eng ulug‘i hisoblangan. Qushbegi bu qo‘sh, harbiy stavka, lagerning qo‘mondoni. Qushbegi (qush, parranda so‘zidan)deb ham manbalarda keltirilgan mansabdor ovchilar, ovchilik asboblari, qushlar va itlardan xabardor bo‘lib turadigan amaldor hisoblangan.
O‘rta Osiyoda ta’sis etilgan ordenlar.
O‘rta Osiyoda ta’sis etilgan dastlabki ordenlardan biri bu-" Oliyjanob Buxoro" (Buxoroning oltin yulduzi) yoki "Nishoni dar-us saltani Buxoroyi sharif" ordenidir. Orden 1881 yilda Buxoro amiri Muzaffar (2-surat) tomonidan ta’sis etilgan. Ordenning birinchi soxibi Rossiya imperatori Aleksandr II dir. Podsho bu ordenni olgach amir Muzaffarni 1-darajali "Muqaddas Anna" ordeni bilan taqdirlaydi.
Buxoroning oltin yulduzi 8 darajali bo‘lgan. Shundan 3 tasi oltin, 3 tasi kumush va 2 tasi oltin va brilliantdan ishlangan bo‘lgan.
Buxoroning oltin yulduzi oddiy odamlardan birinchi bo‘lib rossiya imperiyasi polkovnigi, topograf va geolog Lev Semyonovich Barщyevskiy (3-surat) ga topshirilgan.
1-"Navqiron Buxoro" ordeni, oltindan yasalgan, 2-"Quyi darajadagi" orden, 3- Oltin nishon ordeni, 4-5-Buxoro davlati toji ordeni, 6-7-8-Mexnat va xizmatlari uchun medallari (6-oltindan, 7-8- kumush va bronzadan yasalgan)
Buxoro amirligi bayrog‘i.
XVI asrda Markaziy Osiyo hududida ikki yangi davlat paydo bo‘ldi. Buxoro xonligi (1756 yildan - amirlik), Xiva va Qo‘qon xonliklari paydo bo‘ldi.
Ularning hukmdorlari o‘z bayroqlarini o‘rnatishni unutmadilar. O‘sha vaqtda Islom dini davlat asosi bo‘lganligi sababli ularda islom an’analariga xos bo‘lgan ramzlar tasvirlangan edi.
Xullas, 1868 yilda qabul qilingan Buxoro bayrog‘ida oltin yarim oy va yulduzni, shuningdek, arab tilida shahodat va Fotimaning qo‘lini (hamsu) balodan himoyalanish belgisini qo‘llaganlar. Bayroq rangi yashil edi. Notogri
Qo‘qon va Xiva bayroqlari oddiyroq: ularda yashil, oq yoki qora fonda yulduzli yarim oygina tasvirlangan. XIX asrning 2-yarmida Buxoro va Xiva Rossiyaning protektoratiga aylandi, Qo‘qonning barcha yerlari bevosita chor ma’muriyati tasarrufiga o‘tdi. Shunga qaramay, Buxoro amirligi va Xiva xonligining davlat bayroqlari 1920 yilgacha, ya’ni O‘rta Osiyoda sovet hokimiyati o‘rnatilgunga qadar saqlanib qolgan.
