Bu ekspozisiyada Buxoroda mustamlakachilik tuzumining o‘rnatilishiga oid bo‘lgan fotosuratlar, ya’ni taqdirlangan rus zobitlari, Zirabuloq tepaligida bo‘lib o‘tgan jang rejasi, Samarqandning qamal qilinishi, chor Rossiyasiga qarshi Buxoro xalqining ommaviy chiqishlari suratlari aks ettirilgan. Shuningdek bu ekspozisiyadan yana XIX asrga oid Buxoro vohasiga mansub uy –ro‘zg‘or buyumlari joy olgan.
E’LON QILINMAGAN URUSH… BUXORO
Turkiston viloyatining harbiy gubernatori qilib tayinlangan general Chernyayev 1866 yil yanvar oyida Buxoro amirligini bo‘ysindirish uchun unga qarshi e’lon qilinmagan urush boshladi. Rus istilochilari Buxoro xonligiga qarshi urush harakatlarini ikki harbiy mavsumda - 1866 va 1868 yillarda o‘tkazadi: 1866 yilda olib borilgan istilochilik bosqinlari oqibatida xonlikning O‘ratepa, Jizzax va Yangiko‘rg‘on singari hududlari Rossiya tarkibiga kiritiladi ikkinchi harbiy mavsumda - 1868 yil qirg‘inbarotida esa Samarqandning olinishi, amir qo‘shinlarining Zirabuloqda uzil-kesil tor-mor etilishi sodir bo‘ladi. Zirabuloq jangi davom etayotgan kunlarda Samarqanddagi ruslar garnizoniga hujum qilgan Abdumalik to‘ra, Jo‘rabek Bobobekov va boshqa o‘zbek, tojik, turkman, qoraqalpoq, qozoq qavmlari boshliqlarining 8 iyunga qadar urush harakatlarini davom ettirganliklarini alohida ta’kidlash lozim. Kaufman harbiy vazirga yo‘llagan ma’lumatnomasida Samarqandni qamal qilgan shahrisabzliklarning 25 ming, Odil dodxoh boshliq xitoy qipchoqliklarning 15 ming, Husanbek, Abdul Gʻafforbek va Umarbek rahbarlik qilgan samarqanlik, urgutlik, panjikentlik. naymanlik, turkman, qoraqalpoqliklarning adadi 15 ming atrofida bo‘lib, jami 50 ming kishini tashkil yetganligini juda oshirib ko‘rsatadi.
Zirabuloq jangi.
Iyun oyi boshida Buxoro amirining 30 mingga yaqin kishilik qo‘shini Zirabuloq tepaligida joylashib oldi. Ularga qarshi ikki minglik rus piyoda va otliq askarlari kurash olib bordi. Jang 2 iyun kuni erta tongda boshlandi. Buxorolik piyoda askarlar tepalik etagida, to‘plar esa, tepalik ustida joylashgan edi. Birinchi zarbani ruslar berdi. Rus piyodalari hujumga o‘tarkan, ortidan snaryadlar yog‘dirildi, natijada, buxoroliklar katta yo‘qotishlarga uchradi. Rus artilleriyasi hujumiga bardosh bera olmagan buxoroliklar chekina boshladi. Ularning ortidan kazak birliklari yetib borib qilichdan o‘tkaza boshladi.
Ammo buxoroliklar yana o‘zlarini tiklab oldi va qarshi hujumga o‘tdi. Aksiga olib ushbu qarshi hujum tartibsiz ravishda amalga oshirildi. 280 kishilik rus otraydi o‘rab olinganiga qaramasdan, yetib kelgan yordam tufayli ruslar hujumni yana qaytardi. Aynan shu jangda ishtirok etgan rassom N.N. Karazin jang davomida qilichini sindirib qo‘ydi. Keyinchalik, Kaufman uni jangdagi qahramonliklari uchun «Mardlik uchun» Georgiy lentasi bilan taqdirladi.
Rus artilleriyasining tinimsiz o‘q yog‘dirishi natijasida amir qo‘shinlari tor-mor etildi. Askarlar o‘ldi. Amir esa 200 nafar sodiq navkari va bir necha ming kishilik otryadlari bilan Buxoroga chekinishga majbur bo‘ldi. Bu paytda esa Samarqandda ruslarga qarshi qo‘zg‘alon yuz berdi. Shahrisabz va Kitob begi Bobobek 40 ming kishilik qo‘shin bilan Samarqandni qamal qildi. Bu xabarni eshitgan Kaufman Samarqandni qo‘ldan chiqarishni istamadi va Samarqandga qaytishga majbur bo‘ldi. Samarqand qo‘zg‘aloni bostirildi va jazo sifatida shaharga o‘t qo‘yildi.
Muhammad Rahimhon Xivaga qaytib kelguncha bosqinchilar saroyni talab, barcha qimmatbaho buyumlarni, 300 ta qo‘lyozma asarni Peterburgga jo‘natdilar.
1873-yil 12-avgustda Gandimiyon qishlog‘ida fon Kaufman sulh shartnomalarini Muhammad Rahimhon diqqatiga havola qildi. Bunga ko‘ra, Amudaryoning o‘ng qirg‘oqlari Rossiya ixtiyoriga o‘tdi, rus kemalarini Amudaryo bo‘ylab suzishlari uchun barcha imkoniyatlar yaratildi. Rus savdogarlari xonlik hududida erkin savdo qilish, Amudaryoning chap qirg‘og‘idagi savdo omborlarini qurish huquqini oldilar. Xiva xonligi Rossiya vassaliga aylanib, xonlik zimmasiga 2.000.000 so‘mlik tovon to‘lash majburiyati yuklandi. Rossiya fuqarolariga xonlikda ko‘chmas mulk sotib olishga ruxsat berildi.
Rossiya imperiyasi Buxoro va Xiva xonliklariga qarshi urush olib borayotgan yillari Qo‘qon xonligida chuqur siyosiy va iqtisodiy inqiroz hukm surayatgan edi. Bu vaqtda xonlik yerlarining yarmi rus davlati tomonidan bosib olingan edi. Uning hududi asosan Farg‘ona vodiysidan iborat bo‘lib, Xudoyorxonning so‘nggi hukmronlik yillari (1865-1875) edi. “U, Rossiyadan xotirjam bo‘lib, vaqtini o‘yin-kulgi bilan o‘tkazib, ulamo va fuzalo nasihatlariga amal qilmay, jabru-zulm tarafiga o‘tib turganida rayiyatu xalq undan yuz o‘gurdi...” – deb yozgan edi, Ibrat o‘zining "Farg‘ona tarixi" asarida. Xudoyorxonning qattiq zulmi, og‘ir iqtisodiy hayot hamda uni Rossiyaning itoatli xizmatkoriga aylanishi xalq g‘azabini qo‘zg‘atdi. Xonga qarshi xalq bilan birgalikda saroy harbiylari va amaldorlari, ruhoniy va savdo vakillari ham bosh ko‘tardi. Bunda o‘zbeklar, qirg‘izlar va tojiklar faol qatnashib Xudoyorxonga va rus davlatining tajovuziga qarshi kurashdilar.
Bu harakatning yuzaga kelishida qirg‘iz Mullo Ishoq Hasan o‘g‘lining o‘rni katta bo‘lib, u Po‘latxon nomi bilan shuhrat qozongan edi. 1872 yili Sherdodhoh boshchiligidagi bir necha qirg‘izlar Samarqandga borib, Po‘latxonni taxtga o‘tkazish haqidagi maqsadlarini bayon etadilar. Ammo, Po‘latxon taklifni rad etgach, Mullo Is’hoq uning nomi bilan taxt uchun kurashishni zimmasiga olgan. Shu ravishda Mullo Ishoq Po‘latxon, ya’ni sobiq hukmdor Olimxonning nevarasi sifatida siyosiy kurashga kirishadi. U xalqning Xudoyorxon zulmi va rus davlatiga qarshiligini yaxshi anglagan holda harakat qilib, Namangan uyezdining shimoliy qismidagi, Koson va Nanay oralig‘ida istiqomat qilgan Qutluq Sayid qabilasining yordami bilan atrofiga 500 kishini to‘playdi. Shu ravishda Po‘latxon boshchiligidagi qo‘zg‘olon boshlandi.
Cho‘pon ota tepaligidagi jang
1866 yil Toshkentning ishg‘ol: qilinishi oqibatida buxoroliklar bilan to‘qnashuv bo‘ldi. Buxoroliklar Xo‘jandni bosib olishdi. Ular Toshkentga da’vogarlik qilishdi. Rus elchilari Buxoroga yuborildi. Ular ushlandilar. Chernyayev otryadining Buxoro mulklariga qishki ekspedisiyasida Orenburg o‘qchi batalonidan 4 ta rota, 6-batalondan 2 ta rota, 7-batalondan 2 ta rota, Z-Orenburg batal’onidan 4 ta rota, o‘rollik kazaklarning 3 ta yuzligi, Orenburg kazaklarining 2 ta yuzligi, 1-batareya, yengil batareyaning 1-vzvodi, otliq tog‘ artilleriyasining 1 ta vzvodi, Orenburg saperlar rotasi va 147-Samara polkining o‘qchilar rotasi katnashdi.
12 yanvar. Sirdaryo kechib o‘tildi.
12-19 yanvar. Jizzax shahriga qarab yurish davom ettirildi.
Chinoz qal’asi qurildi. General Chernyayev jo‘nab ketdi. Otryad qo‘mondonligini general Romanovskiy qabul qildi.
8 may. General Romanovskiyning Yerjar tomon yurishi, Buxoro qo‘shinining mag‘lubiyati va istehkomli o‘rdaning qo‘lga kiritilishi.
24 may. Xo‘jand hujum bilan olindi.
2 oktyabr. O‘ratepa istehkomi hujum bilan olindi.
1867 yil
27 may. Polkovnik Abramov otryadi (Orenburg o‘qchi batalonining 2 ta rotasi, Orenburg kazaklar batareyasining 1 ta vzvodi, Orenburg kazaklarining 2 ta yuzligi va 4 ta raketa qurilmasi) tomonidan Yangiqo‘rg‘on istehkomi olindi.
14 iyul. Oliy farmon bilan Turkiston harbiy okrugi ta’sis etildi.
1868 yil
Harbiy orden belgilarini ushlab turgan Sankt-Jorj xochini oluvchilar. 1868-yil 24-oktabrda Qarshi qal’asini egallaganligi uchun 9-Turkiston safi batalyonidan unter-ofitser Neuchesov, oddiy Banayev, unter-ofitserlar Savelyev, Muravyov, Nemirov.
Yaratilgan sana: 1868 yil
Manba: Turkiston albomi, Tarixiy qism, 1871–1872, 4-qism, 72-varaq.
Tasvirlangan vaqt: 1868 yil
Turkiston harbiy okrugi qo‘shinlari qo‘mondoni general-ad’yutant Fon Kaufman otryadining (3-Turkiston safarbar batalonining 3 ta rotasi, 4-batalonning 3 ta rotasi, 5-batalonning 4 ta rotasi, 6-batalonning 4 ta rotasi, 9-batalonning 4 ta rotasi, sapyorlariing bir yarim rotasi, 10 ta zambarak va kazaklarning 5 ta yuzligi) harakati boshlandi.
1 may. Samarqand (Cho‘ponota) tepaligidagi jang uning zabt etilishi bilan yakunlandi.
2 may. Samarqand shahri egallandi.
18 may. Kattaqo‘rg‘on shahri olindi.
2 iyun. Mayor Shtempel otryadi Samarqand qo‘rg‘onini qahramonlarcha himoya qildi.
8 iyun. Rus otryadi Samarqandga yetib keldi. Isyonchilar jazolandi.
28 iyun. Zarafshon okrugi tashkil etildi. Amir taslim bo‘ldi. Sulh tuzildi. Otryad Toshkentga qaytdi. Amirning o‘g‘li Katta To‘ra otasidan g‘azabga keldi. Rus qo‘shinlari madadkor bo‘ldilar. General Abramov otryadi (6 ta rota, 8 ta to‘p-zambarak, 2 ta yuzlik va raketa batareyasi) Qarshini olib, Buxoro amiriga qaytardi. Buxoro bilan chegara belgilandi.
